This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world's books discoverable online.
It has survived long enough for the Copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to Copyright or whose legal Copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that 's often difficult to discover.
Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the publisher to a library and finally to you.
Usage guidelines
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken Steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.
We also ask that you:
+ Make non-commercial use of the file s We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes.
+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's System: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in Copyright varies from country to country, and we can't off er guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.
About Google Book Search
Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books white helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the füll text of this book on the web
at|http : //books . google . com/
über dieses Buch
Dies ist ein digitales Exemplar eines Buches, das seit Generationen in den Regalen der Bibliotheken aufbewahrt wurde, bevor es von Google im Rahmen eines Projekts, mit dem die Bücher dieser Welt online verfügbar gemacht werden sollen, sorgfältig gescannt wurde.
Das Buch hat das Urheberrecht überdauert und kann nun öffentlich zugänglich gemacht werden. Ein öffentlich zugängliches Buch ist ein Buch, das niemals Urheberrechten unterlag oder bei dem die Schutzfrist des Urheberrechts abgelaufen ist. Ob ein Buch öffentlich zugänglich ist, kann von Land zu Land unterschiedlich sein. Öffentlich zugängliche Bücher sind unser Tor zur Vergangenheit und stellen ein geschichtliches, kulturelles und wissenschaftliches Vermögen dar, das häufig nur schwierig zu entdecken ist.
Gebrauchsspuren, Anmerkungen und andere Randbemerkungen, die im Originalband enthalten sind, finden sich auch in dieser Datei - eine Erin- nerung an die lange Reise, die das Buch vom Verleger zu einer Bibliothek und weiter zu Ihnen hinter sich gebracht hat.
Nutzungsrichtlinien
Google ist stolz, mit Bibliotheken in partnerschaftlicher Zusammenarbeit öffentlich zugängliches Material zu digitalisieren und einer breiten Masse zugänglich zu machen. Öffentlich zugängliche Bücher gehören der Öffentlichkeit, und wir sind nur ihre Hüter. Nichtsdestotrotz ist diese Arbeit kostspielig. Um diese Ressource weiterhin zur Verfügung stellen zu können, haben wir Schritte unternommen, um den Missbrauch durch kommerzielle Parteien zu verhindern. Dazu gehören technische Einschränkungen für automatisierte Abfragen.
Wir bitten Sie um Einhaltung folgender Richtlinien:
+ Nutzung der Dateien zu nichtkommerziellen Zwecken Wir haben Google Buchsuche für Endanwender konzipiert und möchten, dass Sie diese Dateien nur für persönliche, nichtkommerzielle Zwecke verwenden.
+ Keine automatisierten Abfragen Senden Sie keine automatisierten Abfragen irgendwelcher Art an das Google-System. Wenn Sie Recherchen über maschinelle Übersetzung, optische Zeichenerkennung oder andere Bereiche durchführen, in denen der Zugang zu Text in großen Mengen nützlich ist, wenden Sie sich bitte an uns. Wir fördern die Nutzung des öffentlich zugänglichen Materials für diese Zwecke und können Ihnen unter Umständen helfen.
+ Beibehaltung von Google -Markenelementen Das "Wasserzeichen" von Google, das Sie in jeder Datei finden, ist wichtig zur Information über dieses Projekt und hilft den Anwendern weiteres Material über Google Buchsuche zu finden. Bitte entfernen Sie das Wasserzeichen nicht.
+ Bewegen Sie sich innerhalb der Legalität Unabhängig von Ihrem Verwendungszweck müssen Sie sich Ihrer Verantwortung bewusst sein, sicherzustellen, dass Ihre Nutzung legal ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass ein Buch, das nach unserem Dafürhalten für Nutzer in den USA öffentlich zugänglich ist, auch für Nutzer in anderen Ländern öffentlich zugänglich ist. Ob ein Buch noch dem Urheberrecht unterliegt, ist von Land zu Land verschieden. Wir können keine Beratung leisten, ob eine bestimmte Nutzung eines bestimmten Buches gesetzlich zulässig ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass das Erscheinen eines Buchs in Google Buchsuche bedeutet, dass es in jeder Form und überall auf der Welt verwendet werden kann. Eine Urheberrechtsverletzung kann schwerwiegende Folgen haben.
Über Google Buchsuche
Das Ziel von Google besteht darin, die weltweiten Informationen zu organisieren und allgemein nutzbar und zugänglich zu machen. Google Buchsuche hilft Lesern dabei, die Bücher dieser Welt zu entdecken, und unterstützt Autoren und Verleger dabei, neue Zielgruppen zu erreichen.
Den gesamten Buchtext können Sie im Internet unter http : //books . google . com durchsuchen.
|
V ■¥ |
J^''" |
-■r- |
|
|
• |
1 |
||
|
IV.; > |
""V |
.4*^ |
1 |
|
4,^ > < |
':-#- |
< ■ |
i |
|
- ^- |
.■^^ |
1 4 ,'V •'* |
* |
|
■^\'^' |
|||
|
^4 |
* |
^\.r |
1 |
|
t; S- |
Aj.-^ü^. |
i |
1 |
|
i S^ • |
|||
|
Ä |
ä:''' |
||
|
• r 1^ |
JT- |
1 |
|
|
^.5 L .. |
i^Wv, |
^;,4®' ^- -^ |
|
|
• 1% |
4 |
||
|
g. |
i,"r-.Ä. r- |
||
|
^3^^^^^ |
/ ^
Veröffentlichuiitreii der Koiniiiissioii
für
Neuere Geschichte Österreichs.
3.
Österreichische Staatsverträge.
England.
Erster Band 1536—1748.
• * • •••• • .
• • • •
; \ ^«^
Innsbruck.
Verlag der WAGNER' sehen Universitüts Buchhandlung. 1907.
österreichische Staatsverträge.
England
Bearbeitet
Alfred Francis Pribram,
Erster Band 1526—1748.
Innsbruck.
Verlag der WAGNER' sehen UniversitUts-BuchhandJung. 1907.
Druck der Wagner'schen UniTersitäts-Buchdruckerei in Innsbruck.
Vorwort.
Die Gründe, die der unterzeichneten Komwission die Her- ausgabe der österreichischen Staatsverträge wünschenswert er- scheinen Hessen, liegen so deutlich \utage, dass deren eingehende Erörterung wohl nicht Not tut. Die Tatsache, dass wir für die Zeit vor iy6^ überhaupt keine derartige Sammlung besitzen, würde allein genügen, das Unternehmen ^u rechtfertigen, Ist doch die Zahl der bisher ungedruckten Verträge aus dieser Zeit eine sehr beträchtliche, und vcm den gedruckten hat ein grosser Teil in die umfassendefi, leicht :{ugänglichen Sammelwerke eines Dumont, Martens, Wenck, Schmauss etc. keine Aufnahme ge- funden, so dass der Forscher in vielen Fällen bisher genötigt war, ^u alten, seltenen, oft nur mühsam aufzutreibenden Büchern und Zeitschriften \u greifen. Etwas günstiger steht es für die Zeit seit 176^. Wir besitzen für diese Periode neben dem Re- gestenwerke Vesque von Püttlingens „Übersicht der österrei- chischen Staatsverträge seit Maria Theresia bis auf die neueste Zeit\ das grosse von L. Neumann begonnene, von Plascm fort- gesetzte Urkundenwerk „Recueil des traites et Conventions con- clus par V Autriche avec les puissances etrangeres depuis ijö^y Leipzig 1855 ff-
Allein diese Publikation, deren Verdienst und Wert nicht in Frage gestellt werden soll, ist — ^umal für die Jahre 176^ bis 181$ — xveder vollständig noch vollkommen zuverlässig. Auch ist für diese Zeit die Zahl der seit dem Erscheinen des Neumann' sehen Werkes bekannt gewordenen Verträge eine nicht
VI Vorwort.
geringe, und für eine Reihe der dotiselhst publizierten Akten- stücke hat die neuere Forschung das Vorhandensein von Lücken und Fehlern festgestellt Da^u kommt noch, dass sich diese Sammlung auf den blossen Abdruck der Veriräge beschränkt und im besten Falle nur das praktische, nicht aber das u^issen- schajtliche Bedürfnis {// befriedigen in der Lage ist.
So leicht es nun aus den angeführten Ursachen der Kom- mission wurde, sich für eine den Interessen des Diplomaten wie des Gelehrten in gleicher Weise dienende Ausgabe der öster- reichisclien Staatsverträge \u entscheiden, desto schwerer wurde es ihr, über die Frage schlüssig ^u werden, ob die Verträge -- der überwiegenden Mehrzahl der vorangegangenen Publikationen gleich — /// chronologischer Reihenfolge, oder etwa nach dem Muster des bekannten Marte/is'schen Werkes, länderweise her- ausgegeben werden sollten. Nach reiflicher Erwägung der Gründe für und wider beide Formen, gelangte sie \u dem Ent- schlüsse, die österreichischen Staatsverträge hhiderweise ^u pub- lizieren. Ausschlaggebeful war dafür einerseits das praktische Bedürfnis des Politikers, der die Beziehungen Österreichs ^^t einem der übrigen Staaten in ihrer Continuität verfolgen wilh anderseits die Überzeugung, dass eine strengeren wissejischaft- lichen Anforderungen entsprechende Publikation in absehbarer Zeit nur auf diesem Wege z^ erzielen sei. Sollte die Heraus- gabe der österreichischen Staatsverträge über den Rahmen eines blossen Textabdruckes hinausgehen, dem Benutzer nicht nur das trockene, unzusammenhängende Material, sondern auch die Mitlei |// dessen Verständnis bieten und so die diplomatischen Beziehungen z^^eier Staaten erläutern, soweit sie in St aii fsver- trägen ihren Niederschlag finden, dann war an eine Veröffent- lichung in chronologischer Reilumfolge nicht f// denken. In diesem weiteren Rahmen konnte die Arbeit nicht von einem Ein- zelnen unternopnmen werden, da kaum ein Forscher über hin- reichende Sprachkenntnisse verfügt, um auch nur die gedruckte Literatur bei der Darstellung der Beziehungen Österreichs ^// allen anderen Staaten fw Rate ziehen f// können, geschweige denn, dass sein Leben und seine Kräfte hinreichen würden, die archivalische Arbeit f // bewältigen, auf die Verzicht pi leisten die Kommission sich nicht entschliessen mochte. Nahm aber eine entsprechemie Anzahl von Mitarbeitern das Werk gleich- Zeitig sofoi't in seiner ganzen Ausdehnung in Angriff, dann war
Vorwort. VII
— von der Aujwandfrage abgesehen — das Erscheinen des ersten Bandes nicht sobald \u hoffen. Gegenüber diesen Er- wägungen traten die Bedenken gegen die länderweise Bearbei- tung — in erster Linie die Notwendigkeit von Wiederholungen
— \urück und die Kommission hegt die Hoffning , dass die Benutzer des Werkes, dessen einzelne Abteilungen von verschie- denen Gelehrten bearbeitet, in möglichst rascher Folge der Öf- fentlichkeit übergeben werden sollen, die Gründe billigen werden, die sie jw diesem Entschlüsse geführt haben.
Den einzelnen Mitarbeitern — die allein die wissenschaftliche Verantwortung für die von ihnen übernommene Arbeit tragen
— wurde weitgehende Freiheit gewährt. Die Verschiedenartig- keit des Material es bedingt oft von vorneherein eine verschieden- artige Bearbeitung, und im Einzelfalle wird der Takt des Her- ausgebers meist besser entscheiden können, als noch so genaue Vorschriften einer Kommission, Doch wurden gewisse Bestim- mungen im Interesse der Gleichförmigkeit der Anlage getroffen, die wohl jeder der Bearbeiter unbeschadet seiner Bewegungs- freiheit wird einhalten können. Darnach wurden als österrei- chische Staatsverträge alle jene Vereinbarungen angesehen, die ^^wischeft einem Mitgliede der deutschen Linie der Habsburger als Staatsoberhaupt aller oder eines Teiles der ^ur Zeit des Ver- tragsschlusses im Besitze dieser Linie befindlichen Territorien und einer fremden, völkerrechtlich ^ur Vertragschliessung fähi- gen Macht über staatliche Hoheitsrechte zustande gekommen sind. Die Verträge, an denen das Staatsoberhaupt der öster- reichischen Momirchie nur als deutscher Kaiser beteiligt war, sollen ausgeschlossen bleiben, dagegen jene Vereinbarungen Aufnahme finden, die mit der Stellung der österreichischen Hausmacht in der Reichsverfassung zusammenhängen, sowie alle jene, die das Staatsoberhaupt der österreichischen Mo- narchie zwar auch als deutscher Kaiser, zugleich aber unter Beitritt seiner Hausmacht mit fremden Mächten getroffen hat. In diesem Sinne waren die Verträge, die der Kaiser als Ober- haupt des österreichischen Kreises schloss, in die vorliegende Sammlung aufzunehmen.
Inhaltlich fallen unter die Staiitsverträge alle Vereinba- rungen über staatliche Hoheitsrechte ; es bleiben daher alle Fa- milienverträge ausgeschlossen, soweit darin nicht auch üb:r Gegenstände Verfügungen getroffen werden, die in die Sphäre
VIII Vorwort.
der staatlichen Hoheitsrechte gehören. Accessionen Österreichs ^u einem ^wischen ^j^wei oder mehreren fremden Mächten ge- schlossenen Vertrage wurden aufgenommen; der Beitritt einer fremden Macht \u einem \wischen Österreich und einem oder mehreren Staaten geschlossenen YeHrage wurde nur verzeichnet, da der Abdruck des betreffenden Vertrages in jener Abteilung erfolgt, in der die Abmachungen Österreichs mit dem ur- sprünglichen Vertragsgegner publiziert werden, Garantieer- klärungen wurden wörtlich wiedergegeben; der Abdruck des garantierten Vertrages erfolgte dagegen nur ausnahmsweise.
Für die Giltigkeit eines Staatsvertrages ist in der Regel dessen Bestätigung durch das Staatsoberhaupt erfn-derlich ; doch wurde gelegentlich — namentlich bei Waffenstillständen und Militärconventionen — von der Ratifikation abgesehen. Solche Vereinbarungen wurden in die vorliegende Publikation aufgenommen, soweit die Bevollmächtigung ^tun Abschlüsse seitens des Staatsoberhauptes im Vertrage ersichtlich ist. Von der Veröffentlichung der Ratifikationen wurde im allgemeinen abgesehen; nur wo besondere Umstände vorlagen — insbe- sondere Bezugnahme der Ratifikation auf sachliche Änderungen des Vertragsinhaltes — gelangte die Ratifikationsurkunde f //m Abdrucke.
Jede der geplanten Abteilungen der von Österreichs Staats- oberhaupt mit einem fremden SUiate geschlossenen Verträge wird mit einer allgemeinen Einleitung eröffnet, die mit Benilt- Zting der gedruckten Literatur und mit gleichzeitiger Heran- ziehung archivalischen Materiales die diplomatischen Beziehun- gen der beiden Staaten bis fw dem Zeitpunkte schildern solL mit welchem dann die Staatsverträge nach 1^26 einsetzen.
Die Veröffentlichung dieser erfolgt chronologisch mit foii- laufender Nummerierung. Vorangestellt wird dem Drucke I. ein kurzes Regest; 2, Angabe von Ort und Zeit der Rati- fikation; }. Mitteilungen über die Überlieferung der Urkunde ; 4. Angabe der Drucke, respective Verweis auf das von Ludwig Bittner im Auftrage der Kommission für neux*re Geschichte Österreichs herausgegebene chronologische Verzeichnis der öster- reichischen Staatsverträge L Die österreichischen Staatsverträge 1^26 — iy6^ (Wien A. Holzhausen ipojj; 5. eine orientirende Einleitung sachlicher Natur.
Vorwort. IX
Die einzelnen Urkunden werden nach der besten erhaltenen Überlieferung abgedruckt , womöglich nach dem von den be- vollmächtigten Ministern unterzeichneten Original Existieren mehrere Originalausfertigungen, so wird im Hinblicke auj eine mögliche Collation des Drtukes mit dem Original der im Wiener Haus-, Hof- und Staatsarchive befindlichen Ausferti- gung der Vorrang eingeräumt, Fehlen die Originalausferti- gungen des Vertrage >, dann treten, auch hier mit Bevorzugung der in Wien befindlichen Dokumente bei sonst gleichem Werte, die den Ratifikationen ifiserierten Texte und in Ermanglung solcher die sotistige beste Überlieferung ein.
Als Editionsprinzip gilt, die dem Drucke ^ugrurxde gelegte Urkunde möglichst getreu wiederzugeben. Nur bei Feststellung der Interpunktion, die sinngemäss erfolgen soll, mtd beim Ge- brauche grosser und kleiner Anfangsbuchstaben ist der Heraus- geber an die Vorlage nicht gebunden. Im übrigen hielt es die Kommission für zweckmässig, auch für diese Fragen den ein- Zehun Mitarbeitern einen gewissen Spielraum zu lassen.
Wien im September 1906, Die Kommission für neuere Geschichte Österreichs,
Vorbemerkungen des Bearbeiters.
Der Untcr^ieichncte hat die von der Kommission für neuere Geschichte Österreichs aufgestellten Grundsät;[e, nach denen die Bearbeitung der österreichischen Staatsverträge erfolgen soll, strenge beobachtet. Diese Erklärung gestattet ihm wohl, von eifwr eingehenden Erörterung seiner Arbeitsweise abzusehen und sich auf einige das Vorhergehende ergän^^ende Bemerlwngen {u beschränken. Er hat seine Aufgabe darin erbliclit, innerhalb der durch die Anlage des Gesamtwerkes gesteckten Grenzen alles beizutragen, was da\u dienen konnte, die diplomatiscluii Beziehungen Österreichs und Englands f// erläutern, soweit sie in abgeschlossenen oder geplanten Verträgen ihren Ausdruck finden. In diesem Sinne ist die allgemeine bis {//;w fahre ijoi reichende Einleitung gedacht. Das erste Kapitel derselben schil- dert in flüchtigem Überblicke die Begehungen der beiden Staaten bis yim Tode Maximilians I. und bringt im Anhange nebst einer Urkunde aus dem vierzehenten Jahrhundert die zahlreichen Verträge, die dieser Herrscher im Laufe seiner Regierung mit den englischen Königen Heinrich VH. und Heinrich VHI. ab- geschlossen hat. Da als zeitlicher Ausgangspunkt für die Ver- öffentlichung der österreichischen Staatsverti'äge das fahr 1526 — das Geburtsjahr der heutigen Monarchie — gewählt worden war, Hess sich die Mitteilung dieser Verträge, auf deren Auf- nahme in das vorliegende Werk der Bearbeiter nicht ver- zichten wollte, nur in dieser Form bewerJzst elligen. Vier weitere Kapitel der Einleitung umfassen die fahre 1^26 — 1700 und e fit-
Vonvort. XI
halten die Schilderimg der Verhandlungen, die in diesem Zeit- räume \wischen den Regierungen Englands und Österreichs über Angelegenheiten geführt worden sind, deren Ordnung durch schrißliche Abmachungen geplant war. Zu direkten rechtlich giltigen Vereinbarungen ist es in dieser langen Periode nicht gekommen, obgleich die Begehungen der beiden Staaten, namentlich in der :j:weiten Hälfte des 17. Jahrhunderts, sehr rege waren und obgleich die beiden Mächte viele Jahre als Ver- bündete gegen Ludwig XIV. kämpften. Denn die Allianz vom 9. Sept. 1689, deren Abschluss dem Ausbruche des Krieges gegen die Franzosen vorangieng, erfolgte in der Form eimr Beitritts- erklärung Wilhelms III. \um österreichisch-staatischen Bünd- nisse vom 12. Mai 1689 und kann daher nicht als ursprüngliche Abmachung ^wisclien Österreich und England angesehen werden. Dagegen hat es an Bemühungen derartige rechtsgiltige Verein- barungen ^u treffen sticht gefehlt, und der Bearbeiter hat im Anhange ^u den einzelnen Kiipiteln der Einleitung die Ver- tragsentwürfe abgedruckt, die er gelegentlich seiner archiva- lischen Forschungen gefunden hat.
Mit dem Jahre ijoi beginnt die Reihe der direkt ^wischen Österreich und England abgeschlossenen Verträge, deren Zahl bis \um Jahre iy48 48 beträgt. Sie wurden in der Regel ein- ^^eln abgedruckt; nur wo zwingende Gründe dafür sprachen, sind mehrere ^usammengefasst worden. Die ihnen vorange- schickte sachliche Einleitung verfolgt den Zweck, an der Hand der gedruckten Literatur, aber auch mit Benützung aller er- reichbaren Archivalien die Haltung der beiden Mächte bei An- bahnung und im Laufe der Verhandlungen \u schildern, de dem Abschlüsse der Verträge vorangegangen sind. Dabei hat der Bearbeiter das Hauptgewicht darauf gelegt, die Ent- stehung der Vertragsurkunde ^u verfolgen, dem Leser die Wandlungen vorzuführen, die das in der vorliegenden Publi- kation mitgeteilte Dokument von dem ersten Entwürfe bis ^ur Unterfertigung durch die bevollmächtigten Minister mitge- macht hat. Der Forscher lernt auf d'ese Weise — für die über- wiegende Mehrzahl der Fälle \um erstenmale — die Änderungen kennen, die an dem betreffenden Schriftstücke vorgenommen worden sind; er erfährt, welche Artikel gestrichen, welche neu aufgenommen, welche verändert wurden. Doch hiit sich der Bearbeiter bei der Darstellung der Entwickelungsge schichte
Xn Vorwort.
der citi^elnen Urkunden auf die dusschlaggcbendcn Punkte be- schränkt uml weniger wesentliche Fragen sowie Änderungen, die sich auf wenige Worte beliehen, in den Anmerkungen lum Ver- trage oder sonstwie kur\ erledigt.
Den wissenschaftlichen Zielen, die ihm vorschwebten, ver- danken auch die 5 Entwürfe, die nicht ^u giltigen Vereinba- rungen geführt haben, ihre Aufnahme in die vorliegende Samm- lung. Es sei gestattet auf diese ^um Teile gänzlich unbekannten Urkunden besonders hinzuweisen, da sie den Forsclvrr nicht minder interessieren dürften, als die Mehrzahl der von den Be- vollmächtigten unterfertigten und von den Herrschern ratifizier- ten Verträge. Diese Entwürfe sind in chronologischer Reihen- folge mit den rechtsgiltigen Verträgen abgedrtu^kt und nicht wie bei den einleitenden Kapiteln in den Anhang verwiesen wor- den, da sie sonst erst am Schlüsse der ganzen Abteilung hätten mitgeteilt werden können, was sich aus soc-hlichen Gründen nicht empfohlen hätte. In den? Regeste, das dem Abdrucke der ein- zelnen Urkunden vorangeht, sind diese Entwürfe als solche aus- drücklich bezeichnet, so dass der Bearbeiter hoffen darf dass eine Verwechslung mit rechtsgiltigen Verträgen nicht erfolgen wird.
Der Umfang der sacMichen Einleitungen {// den einzelnen Urkunden ist ein verschiedener; er ist sowohl durch die poli- tische Bedeutung des Vertrages, als auch durch die bereits vorhandene Literatur bedingt. Nur dort wo wichtige Verträge noch keine entspreche^ide Erörterung gefunden haben, glaubte der Bearbeiter die Resultate seiner Eoi'schung eingehender vortragen f // müssen. Dagegen hat er prinzipiell davon Ab- stand genommen, biographische Mitteilungen über die bei Ver- handlung und Unter{eichnung der einzelnen Verträge beschäf- tigten österreichischen und englischen Staatsmäner ;f// machen, da diese fast ausnahmslos bekannte Diplomaten waren, deren Biographie in den leicht ^j-z/^^/w^Z/W/tvi Sammelwerken „All- gemeine deutsche Biographie'*, Wurzbachs „Biographisches Lexicon des Kaisertums Österreich^' , „National Biography*' nachgelesen werden fcann.
In den Fällen, wo neben England andere Staaten — be- sanders häufig waren es die „ Vereinigten Niederlande'' — als Vertragsgegner Österreichs erscheinen, hat der Bearbeiter bei Schilderung der Verhandlungen in erster Linie die öster-
Vorwort. XITT
reich-englischen Beziehungen :(U beleuchten gesticht ; manchmal — wie bei den ^wei Barriereverträgen von lyi^ und 1718 — sogar die Haupteinleitung dem Bearbeiter einer anderen Ab- teilung der Staatsverträge vorbehalten und sich auf wenige Be- merkungen beschränkt. In wie weit Militärkonventionen, Ac- cessionen und Garantieverträge Aufnahme gefunden, wird der Benutzer den Ausführungen entnehmen, die dem Abdrucke solcher Verträge vorangehen.
Dort wird er auch die Gründe angeführt finden, die den Bearbeiter veranlasst haben, gelegentlich von dem im all- gemeineti festgehaltenen .Principe abzuweichen, nach dem Ver- träge, die Österreich und England als gemeinsame Kontra- henten mit anderen Mächten abgeschlossen haben und solche, die einer Accession inseriert sind, nicht abgedruckt werden sollen, Ratifikationen sind nur dann aufgenommen worden, wenn besondere Umstände es wünschenswert erscheinen Hessen; sei es, dass die Ratifikationsurkwide Änderungen an dem Wort- laute oder Inhalte des von den Bevollmächtigten unterzeichneten
Vertrages feststellt, sei es, dass sie — wie beim Garantiever- trage vom 24.fanuar iy24 (vgl. p, 433 ff ) — die ^(wischen Eng- land und Österreich getroffene Vereinbarung repräsentiert.
Bezüglich der Datierung der Verträge sei bemerkt, dass dieselbe sehr ofl eine doppelte ist, da die Engländer über das Jahr 1748 hinaus an dem alten Stile festhielten. Wo nur ein Datum vorliegt, ist — falls nicht eine das Gegenteil betonende Bemerkung beigefügt ist — die neue Datierung gemeint.
Bei der Angabe der Drucke hat sich der Bearbeiter regelmässig auf das oben erwähnte Bittnet^sche chronologische
Verzeichnis belogen, Wohl sind dort nicht alle Drucke der englisch-österreichischen Verträge angegeben, da diese aber in der vorliegenden Publikation nach der besten uns erhaltenen
Vorlage — fast ausnahmslos nach dem Originale — abge- druckt werden, hielt der Bearbeiter die Vervollständigung der Druckangaben für überflüssig. Die überwiegende Mehr- :^ahl der in dem vorliegenden Werke abgedruckten Urkunden erliegt im Haus-, Hof- und Staatsarchive in Wien (St.-A.) und im Recordoffice in London (R. O.). Doch hat der Bearbeiter auch das British-Museum in London (B. M.), das Reichsarchiv im Haag (R, A,J und die Archive des Reichskriegs- und des Ministeriums des Innern in Wien mit Erfolg benutzen können.
XIV Vorwort.
Auf die Herstellung eitles verlässlichen Textes ist viel Mühe verdDanJt worden. Durch eine sinngemässe Interpunk- tion hat der Bearbeiter in schwierigen Fällen angedeutet, wie er den Inhalt der betreffmden Stellen versteht. Die Anwen- dung grosser und kleiner Anfängsbuchstaben erfolgte nach dem heutigen Gebrauche, Im übrigen hat er seine Vorlage möglichst genau wiedergegeben und nur dort Änderungen vor- genommen, wo ihm solche geeignet schiebten die Ij^ktüre der Urkunden \u erleichtern. Die insbesondere bei den älteren la- teinischen Stücken häufige Verdoppelung der Anfängskon- sonanten — f. B, Ffranciae, Fflandriae etc, — wurde ge- strichen, für ofl wiederkehrende Worte, wie Majestas, Cae- sarea, Potentissimus etc, bestimmte Abkürzungen gewählt. Bei Wiedergabe der französischen Urluinden wurde — dein Bei- spiele hervorragender französischer Publikationen folgend — die Accentuierung der Vorlage beibehalten, nur wo durch eine kleine Änderung die Lektüre erleichtert werden konnte — f. B. durch richtige Anwendung von „a und ä", von y,ou und oii'* — wurde diese vorgenommen.
Besonders aufmerksam möchte der Unterzeichnete auf die Inkonsequenz der Schreibweise machen, die bei der Lck. üre der im nachfolgenden abgedruckten Urkunden auffällt. Oft er- scheint ein und dasselbe Wort — und fu^^zr nicht blos Eigen- namen — in derselben Urkunde, ja in derselben Zeile in ver- schiedener Form; bei Jranzösischen Stücken wird ein Laut bald mit einem Accent versehen, bald nicht. Aus diesem Grunde bittet der Bearbeiter derlei Inkonsequenzen nicht von vorneher- ein als sein Verschulden anzusehen.
Der z^^^li^ ^f^d f//^/^/6'A letzte Band der österreichisch- englischen Staatsverträge, der auch ein chronologisches Register bringen wird, dürfte in nicht allzu ferner Zeit den Benutzern vorliegen. Aber schon jet^t möchte der Unterzeichnete es nicht unterlassen, allen Förderern seiner Arbeit den verbindlichsten Dank auszusprechen,
Wien im September 1906.
Alfred Francis Pribram,
Einleitung.
/. österreichisch-englische Staatsverträge bis 1526,
Der erste Vertrag \wischen Herrschern Österreichs und Englands dUrfle jener sein, den Albrecht IL und Otto im Februar ißß9 mit Eduard IIL eingegangen sind. Was für frühere Zeiten an Beziehungen ^wischen diesen beiden Staa- ten nachgewiesen werden kann — und es ist wenig genug — lässt sich in dem Rahmen der vorliegenden Publikation nicht unterbringen, nicht einmal die mit den Namen Richard Lö- wenher\ und Leopold V verknüpften bekannten Ereignisse, da die entscheidenden Abmachungen ^wischen dem österreichischen LLerrscher und Kaiser Heinrich VL und ^wischen diesem und Richard Löwenher \, nicht aber direkt ^wischen den Herrschern Österreichs und Englands getroffen worden sind,^) Auch die ersten Beziehungen des Hauses Habsburg ^u England, die in der Zeit Rudolfs von Habsburg stattfanden und nicht nur die Heirat von Rudolfs z^eitgeborenem Sohne Hartmann mit Eduards ILL, Tochter Johanna ^um Ziele hatten, sondern auch wichtige politische Fragen betrafen, können in diesem Zusam- menhange nur flüchtig erwähnt werden. ^) Zu dem oben er- wähnten Vertrage hat der Kampf Veranlassung gegeben, der
») Vgl, Wallnöfer P, Der Anteil des Babenbergers Leopold V. an dem sog. dritten Kreui\uge ; mit besonderer Berücksichtigung des Verhältnisses, in dem Leopold \u dem englischen Könige Richard stand, Progr, d, kath. Gymn, in Teschen 1861 ; Töche, Heinrich VL ^58 ff, ; Huber, Gesch, Ost. L 275 jf.
») Vgl. Pauli R, Die ältesten Beziehungen des Hauses Habsburg \u Eng* land in Allg. Monatschrift für Literatur und Kunst 18^4, 5^^ ff' ^nd dessen Östcneichisch-eoglische StaatsTcrträge. Bd. I. I
fl Einleitung.
fischen den Herrschern in England und Frankreich infolge der Ansprüche des Hauses Plantagenet auf den Thron Frank- reichs beim Erlöschen des Mannsstamnies der direkten cape- tingischen Linie ausgebrochen war.
Der englische König, Eduard IIL, suchte füi den Kampf gegen Frankreich Bundesgenossen im deutschen Reiche ^) und trat bei dieser Gelegenheit auch mit den Habsburgern in Ver- bindung, Nachdem bereits seit dem Jahre iß^^ über eine Heirat ^wischen Friedrich dem erstgeborenen Sohne Herzog Otto's und Eduards HL Tochter Johanna unterhandelt worden war,^) kam am i6. Februar iß^g f« Antwerpen ^wischen den habs- burgischen Brüdern Albrecht H und Otto einer-, und Eduard HL andererseits ein Bündnis f « Stande, das beide Teile ^ur gegen- seitigen Unterstützung „mit 200 behelmten Kriegern*' ver- pflichtete, wobei jedoch den österreichischen Fürsten freigestellt wurde, „in dem gegenwärtigen Streite, den Eduard Hl. mit Philipp von Valois — der sich als König von Frankreich ausgibt — auszukämpfen habe, das Land und Volk des Herrschers von Burgund mit einer entsprechenden Truppenzahl \u über- fallen und dieses Land feindlich \u okkupierend Nur mit bei- derseitiger Einwilligung sollte der Friede mit den Burgundern geschlossen werdend)
Allein lange währte die Freundschaß z^iVischen den Habs- burgern und Eduard TU, nicht Die ersteren wendeten sich, sobald sie erkannten, dass das mit England geschlossene Bünd- nis die erhofften Vorteile nicht brachte, den Franzosen \u,^) und die englische Prinzessin kehrte, nachdem sie lange in Deutschland geweilt, in ihre Heimat ^urück^) Eine geraume Zeit später, da der Krieg fischen England und Frankreich von neuem entbrannte, finden wir die Habsburger im Bunde mit Frankreich. Herzog Friedrich von Österreich schloss im
Engl, Gesch. (Heeren und Uckerfschc Sammlung) IV 44 ff, ; Green tke princesscs of England 11 y 21 ff. und neuestens Redlich Osw. Rudolf von Habsburg i(?oy, 410 ff. und a. ^94 ff' und desselben Autors Regesten R. v. H. Nr. p?_5 — 9^7,
939—943'
0 Vgl. u. a. Pauli L c. TV ^4^ ff.
2) Vgl. Pauli 1. c. 346.
8) Vgl. den Abdruck dieses Vertrages im Anhange \u diesem Kapitel Nr. I.
*) Vgl Pauli l. c. IV. s8ß.
») Vgl. Pauli l. c. IV. 362.
Einleitung. . ^
Jahre 14^ mit König Karl VIT, von Frankreich einen Ver- trag, der ihn ^um Waffengange mit Englands Verbündeteny dem Herzoge Philipp von Burgund, verpflichtete ;^) doch kam es bald darauf \u einem Waffenstillstände ^wischen Karl VIL und Philipp, in dem auch Herzog Friedrich Aufnahme fand.^) Heinrich VI, aber suchte die Freundschaft, die einst ^wischen den Habsburgern und den englischen Herrschern bestanden hatte, wieder aufzufrischen. Er übersandte nach dem Tode Sigismunds den Hosenbandorden dessen Schwiegersohn, Al- brecht von Österreich, erklärte sich mit dessen Erhebung auf den Kaiserthron einverstanden und suchte engere Bezieh- ungen zwischen seinem und dem Hause Habsburg anzuknü- pfen.^) Seine Bemühungen blieben in diesem Punkte erfolglos; trotzdem suchte er nach Albrechts frühzeitigem Tode die Freundschaft Kaiser Friedrichs III, zu gewinnen^). Von grosser Bedeutung waren aber die Beziehungen der bei- den Staaten auch in den Zeiten Friedrichs III nicht.^) Un- zweifelhaft verdankten die Bewohner des heutigen österrei- chischen Staates die Kenntnisse, die sie noch gegen Ende des 75. Jahrhunderts von dem Inselstaate besassen, in erster Linie jenen glaubenseifrigen Männern, die nach England wallfahrte- ten, um dort die Lehre Wiclißs zu vernehmen, Befriedigung ihrer seelischen Bedürfnisse f « finden, und die dann erfüllt von den Ideen des grossen englischen Reformators in ihre Heimat zu- rückkehrten.^)
Erst der Regierungsantritt Maximilians I brachte dauernde und bedeutungsvolle Beziehungen zwischen Österreich und Eng- land, Freilich nicht als Besitzer der österreichischen Län- der, sondern als Erbe der burgundischen Maria sah sich
») Vertrag vom 15. Sept. 14^0, St.-A. vgl, Lichnovski Gesch. d. H. Habs- biirg Reg. Nr. 28pp.
«) WaffenstaUtand d. d. 8. Mai 14^2 St-A.
8) Vgl. Pauli l. c. V. aöif.
*) Ebenda.
*) Ich möchte in diesem Zusammenhafige auf den am 7. Sept. 1448 ge^ schlossenen Vertrag fischen Karl von Frankreich, König Jakob von Schottland und Herzog Sigismund von Österreich aufmerksam machen, (St.-A.; vgl. Herr- gott Mon. III, 128J der aber in diese Publikation nicht aufgenommen werden hann.
") Auf die Beziehungen der Herrscher Böhmens und Ungarns :f// England bis {ur Vereinigung dieser beiden Staaten mit Österreich, also bis 1^26, kann hier nicht eingegangen werden^
4 Einleitung.
Maximilian f« VerJuindlungen mit dem Herrscher Englands genötigt Schon seine Ehe mit Maria hatte eine entschei- dende Wendung der burgundischen Politik \ur Folge gehabt. Die Abneigung der dortigen Bevölkerung gegen England wandelte sich, seitdem die geplante Verbindung mit Frankreich gescheitert war, in den Wunsch nach Freundschaft mit dem Inselvolke um. Denn Burgund war, falls es sich dem mächtigen Fran^osenkönige gegenüber behaupten wollte, ge- nötigt, einen Rückhalt \u suchen, und diesen \u bieten war niemand geeigneter als der HerrscJier Englands. Freilich war vorauszusehen, dass dieser für den Schut^, den er gewähren sollte, ein Entgegenkommen des burgundischen Herzogs in allen handelspolitischen Fragen fordern werde. Es war nun für Maximilian nicht leicht, ein solches fw ^eigen.^) Denn die flandrischen Kaufleute, die vordem, solange die Inselbewohner sich begnügten, dem vlämischcn Weber die Wolle ^u liefern und die verarbeitete Ware in Flandern kaujten, für das po- litische Zusammenhalten mit England eingetreten waren, for- derten nun, da die Engländer nicht nur ihren Bedarf — ^um grossen Teile wenigstens — selbst deckten, sondern ihre In- dustrieprodukte in den Niederlanden abzusetzen begannen, von ihrem Landesherrn eine streng antienglische Haltung.'^)
>) Für die Beziehungen Maximilian L {it Heinrich Vif. und Heinrich VUL sind im allgemeinen \u vgl.: Von deutscher Seite Ulmann H. Maximilian /., 2 Bde., Stuttgart 1884, i8()i (I. bis 1^00) (II.—i^iq) ; Pauli R., Gesch. Engl. Bd, V, p. ^20 ff, 18^8 und Heinrich VUL als Bundesgenosse Max. I. fAufsät{e ;{wr Engl, Gesch, j86p, p. 48 ff.) und Die Anfänge Heinriclis VII J. (Aufs. {. G. E. N. F. Jaöff.); Busch W., Gesch. Englands unter den Tudors, Bd. I., Heinrich VIL, Stuttgart i8p2 (daselbst Anhang III. p. 425 ff- reiche Literatur- angaben) ; Lan\ K., Einleitung \um Bd. /. der Aktenstücke und Briefe {. Gesch. Karl V. j8^7 und die Quellenwerke von Chmel J., Urk., Briefe und Aktenstücke lur Gesch. Max. I. und seiner Zeit. Bibl. des Lit. Vereins B. X, Stuttgart 184 t, sowie die Regesten bei Lichnowski, Gesch. d. Hauses Habsburg. Tom. 8, Wien 1844; von englischer Seite die Arbeiten Gairdners: Letters andpapers illustrative of the reigns of Rieh. III. and Henry VII., 2 Bde., London 1862 f. Bergenroth, CaUndar oflettres, despatches andstate papers etc., (Spain) London 1862 ff. ; Camp- bell, Materials for a history of the reign of Henry VII., 2 Bde.^ London 187^ ff. ; für Heinrich VIII. insb. die Einleitungen Brewer's J. S. ^u Lettres and papers, foreign and domestic of tlte reign of Henry VIII. London 1862—76 und des- selben Autors Reign of Henry VIII. from his accession to the death of Wolsey ed. Gairdner 1884.
*) VgL Schan\ G., Englische Handelspolitik gegen Ende des Mittelalters
Einleitung. ^
Trotzdem geigte Maximilian den Willen, seine Beziehun- gen f w England freundschaftlich \u gestalten. Er hatte schon im Jahre 1478 in seinem und Maria's Namen einen Handels- vertrag mit England geschlossen,^) der :{war Brabant und den deutschen Niederlanden Vorteil brachte, aber den Interessen der flandrischen Kaufleute ungütistig war. Diesen erneuerte er im Jan. 1487 ^) auf einige Zeit und rief dadurch den Hass der flandrischen Stände gegen sich wach, die schon im Jahre 1482, nach dem Tode Maria' s, Maximilian als Herrscher nicht hatten anerkennen wollen wid in Ludwig XI, von Frankreich einen hilf bereiten Förderer ihrer Bestrebungen gewonnen hatten, Margarethe, die Tochter Maximilians I, und Maria's, war von ihnen dem Dauphin ^ur Braut bestimmt und Maximilian die Varmundschaß über seinen in ihrer Gewalt befindlichen Sohn Philipp entrissen worden. Erst nach langen Kämpfen war es Ma- ximilian gelungen, die Empörer \u unterwerfen, erst im Jahre
2 BJe Leip{ig 1881 und die Kritik dieses Werkes durch Dietrich Schäfer in Uhrb, für Nationalökonomie ctc, Herausg, von Conrad XLI. 88 ff,, sowie Cun- ningham W.y The growth of English industry and commerce during tlie early and middle ages j8go,
») Dieser Vertrag d, d, Lilie i^yS JuU 12, (Or, R, 0,J ist u, a, gedruckt bei Rymer l, c. V/j 86 ; Maximilian und Maria ratifizierten denselben d, d* tiriissel 14^8 Okt, 10, Vgl, Rymer l. c, V/? p5. Zum Abdrucke konnte derselbe III diesem Werke nicht gelangen ; ebenso wenig die von Maximilian u. Maria mit dem Herrscher Englands abgeschlossenen Verträge d. d, i, Aug, 1480 (Rat, eines Vertrages über t*wige Freundschaft und gegenseitige Unterstüt\ung, den Karl von Burgund mit Eduard IV. von England geschlossen) ; d, d, 4, Aug, 1480 (Schadloshaltung des englischen Königs wegen der ^onoo Kronen^ die er durch Aufgabe der Freundschaft mit Frankreich verliert) und d, d, 5v 7« '"'^^^ 2u, Aug, 1480 (Heirat Philipps, Maximilians und Maria' s Sohn, mit Anna, Tochter Eduard IV,); alle diese Verträge sind bei Rymer l, c. V/j logff, ab- gedruckt,
*) Die Erneuerung des Vertrages vom 12. Juli 1478 erfolgte am a, Jan, 1487 {u Calais, (R, O,) Vgl. Rymer l, c, V/7 182; die Ratifikation seitens Ma- ximilians und Philipps d, d, Brüssel 1487 Jan, 06 (R, O,) Vom Abdrucke diestT Vertragserneuerung musste aus den obtm erwähnten Gründen gleichfalls Ab- stand genommen werden. Im R. O. (Box 20 Nr. 595^ befindet sich überdies die Rat. Maximiliins I, und Philipps von Burgund d, d. i^, Mär\ 148^ über eine am 28, Febr, 1481) getroffene Vereinbarung bezüglich Erneuerung des Vertrags vorn 12. Juli 1478 ; das Or, dieser Vertragserneuerung findet sich gleichfalls im R, O. (B. 20 Sr. V)6,)
5 Einleitung.
1485 brachte er den Sohn in seine Gewalt, wurde er als dessen Vormund anerkannt. Ein Jahr später \og er als gewählter deutscher König in den Niederlanden ein, fest entschlossen, mit Frankreich abzurechnen. In diesem Sinne hatte er bereits im Mär^ i486 mit dem Herzoge Fran^ IL von der Bretagne ein gegen Prankreich gerichtetes Bündnis geschlossen^) das die Selbständigkeit der Bretagne, Maximilian aber mit der Hand der älteren Tochter des söhnelosen Herzogs dieses Landes den Erwerb desselben sichern sollte. In dem Wunsche, die Bre- tagne nicht in die Hände der Franzosen gelangen \u lassen, traf nun Maximilian mit Heinrich VIL zusammen. Wie Bur- gund und Spanien fürchtete auch England die Machterwei- terung der französischen Krone an dieser Küste, doch zögerte Heinrich VIL durch Kämpfe im Innern in Ansprtuh genom- men sich offen gegen Frankreieh auszusprechen, das ihm in den Tagen der Not Zuflucht gewährt, mit dem er kur^ nach seinem Regierungsantritte Verträge abschlössen hatte, die der Erhaltung des Friedens dienen sollten,^) Er bot daher seine Vermittelung an und hielt an dem Frieden mit Frankreich auch dann fest, als engliche Truppen unter Führung des On- kels seiner Frau an den Kämpfen gegen Frankreich teilnah- men. Dieser Krieg endete \u Gunsten der Franzosen, die nach mehreren Erfolgen im Jahre 1487 die Entscheidungs- schlacht bei St. Aubin im Juli 1488 gewannefi. Fran^ II schloss mit Karl VIII Frieden, versprach die Gegner Frank- reichs aus dem Lande ^u weisen und seine Töchter nicht ohne die Zustimmung des Jran^ösischen Königs ^u vermählen. Wenige Tage fiach dem Abschlüsse dieses Vertrages starb der Herzog; seine Tochter Anna war seine Erbin. Sofort erhob Frankreich Anspruch auf die Vormundschaß dieser minder- jährigen Fürstin. Die Lage war eine schwierige. Von Maxi- milian war Hilfe vorerst nicht \u erwarten, da er in schwere Konflikte mit den flandrischen Ständen geraten, im Februar 1488 ^u Brügge ihr Gefangener geworden war, im Mai sich durch eidliche Zugeständnisse losgekauft hatte, trotzdem aber an dem Rachekriege teilnahm, den sein Vater gegen die Nie-
>) Vgl Ulmann L c. L ii; Clurrier, Hist. de Oiarles VIIL L i.fy. *) Für die Beziehungen Heinrichs VIL \u Frankreich in dieser Z^^if, Busch W,, Heinrich VU. 41 ff, und die dort zitierte Literatur,
Einleitung. w
derlande führte.^) Da rettete das Interesse der Nachbar mächte, insbesondere die kluge Politik Ferdinand des Katholischen, Anna und ihr Reich, Den Bemühungen dieses Fürsten, der dem Wunsche Heinrichs VIT. durch verwandtschaftliche Be- \iehungen \um spanischen Königshause seinen Thron \u stützen entgegen kam, gelang es auch Heinrich VH. \u einer An- derung seiner Haltung, \u einem entschiedenen Eingreifen tju Gunsten der bretagnischen Erbin \u vermögen?) Da aber Fer- dinand eine günstige Beendigung des Kampfes gegen Frank- reich nur dann fiir möglich hielt, wenn auch Maximilian an der Aktion teilnahm und durch seinen Gesandten in London in nachdrücklichster Weise diesen Standpunkt betonte, sah sich Heinrich VIL genötigt, dem sich ihm nähernden Maximilian entgegenzukommen.
Leicht war eine Einigung ^wischen den beiden Fürsten nicht ^u erzielen ;^) nicht nur das beiderseitige Mistrauen, sondern tiefgehende Differenzen, auch solche handelspolitischer Natur, erschwerten jede Vereinbarung. In dem Streite gegen ihren Herrn hatten .die Vlämen die Hilfe Englands ange- rufen, und Heinrich VIL hätte gerne die Gelegenheit er- griffen^ das gespannte Verhältnis ^u bessern, in dem er ^u den Vlämen stand. Es bedurfte des ganzen Einflusses des in London weilenden spanischen Botschafters, um Heinrich VIL soweit zurückzuhalten, dass er sich mit der Abschickung eines Gesandten begnügte, der den Vlämen das Bedauern des Königs über ihre Differenzen mit Maximilian ausdrückte und erklärte, dass Heinrich VII. keineswegs verpflichtet sei, Ma- ximilian zu unterstützen. Aber die Erbitterung Heinrichs zu- mal darüber, dass gerade das burgundische Wittum Marga- rethens den Herd yorkischer Umtriebe bildete, war noch im Sommer 1488 so gross, dass er sich entschieden weigerte mit Maximilian in Verbindung f « treten. Erst der Druck, den die spanische Regierung auf ihn ausübte, bewog ihn, dem Gedanken einer Allianz mit dem deutschen Könige
0 Vgl. Ulmann l. c. I. ip ff.
*) Für die Beziehungen Heinrichs VIL \u Spanien ist insbesondere die \itiertc Publikation Bergenroths, Einleitung und Akten, {u vergleichen.
') ^S^' ß^^ ^^ Beziehungen Maximilians \u Heinrich VII. Busch l. c. 48 ff. und die dort \itierte Literatur , insbesondere Campbell l. c. IL 2^2 ff., Bergenroth I. loff., sowie Ulmann l. c, I 66 f..
8 Einleitung.
näher \u treten. Seit dem Herbste 1488 wurden die Ver- handlungen gepflogen, Sie führten nach mancherlei Schwie- rigkeiten, \u denen namentlich die Pläne Maximilians auf die Hand der Erbin der Bretagne Anlass gaben, \um Abschlüsse eines Vertrages^) der die Kontrahenten \um gegenseitigen Einschlüsse in alle übrigen Bündnisse und \ur wechselseitigen Hilfe nach jeweiligem Vermögen verpflichtete. Auch wurde der freie Handelsverkehr der beiderseitigen Untertanen von neuem garantiert. Besonders ernst scheint aber diese Ver- bindung von keiner Seite genommen worden \usein; vielmehr dachte jeder der Herrscher lediglich an die Vorteile, die ihm aus dieser Verbindung erwachsen konnten. Für Maximilian geigten sich dieselben alsbald. Die Beschäftigung Frankreichs durch die Spanier und Engländer erleichterte ihm die Unter- werfung Flanderns und Brabants, während Heinrich VH, seinerseits Handelsverträge mit Flandern abschloss, die seinem Bestreben entsprachen, der Industrie Englands jenseits des Kanales Absatzgebiete ^u eröffnen.
Zu der geplanten grossen Expedition in die Bretagne und ^um energischen Kampfe gegen Frankreich kam es aber nicht. Die Verhältnisse im Osten, die Rücksichtnahme auf seine Erb- lande Hessen es Maximilian rätlich erscheinen, den Frieden mit Frankreich, den der Papst vermittelte, anzunehmen. Die Frankfurter Abmachung vom 22. Juli 1489^) brachte ^war keine vollständige Beilegung der Konflikte mit Frankreich, aber sie diente da^u, dem deutschenKönige die Unterwerfung Flanderns ^u erleichtern. Am jo, Oktober 1489 wurde der Vertrag geschlossen, durch den Maximilian als rechtmässiger Vormund Philipps und als Gouverneur Flanderns anerkannt wurde,^) Den Engländern war der Beitritt ^um Frankfurter Vertrage offen gelassen worden; soweit hielt sich Maximilian durch die in Dortrecht eingegangenen Verpflichtungen für ge- bunden; allein seine Alian^ mit England hinderte ihn nicht, bezüglich der Bretagne Abmachungen mit Karl VHL ^u
') Vgl, den Abdruck im AnJiatigc Nr, 2; daselbst auch die Bemerkungen über das Datum des Vertrages,
*) Vgl, den Druck bei Dumont l. c, IU\2 2^7.
*) Vgl, den Druck bei Dumont llf\2 244 mit unrichtigem Datum; vgl, ülmann L c, L 75 Anm,
Einleitung. ^
treffen, die lediglich seinen Interessen dienen sollten. Zur Durchführung dieser Pläne kam es aber vorerst nicht Der plötzliche Tod des Königs Matthias von Ungarn — 6. April 1490 — nötigte Maximilian sich mit den Verhältnissen im Osten Europa' s eingehender \u beschäftigen, und da seine Bemühun- gen mit Frankreich \u einer völligen Einigung \u gelangen scheiterten, suchte er neuerdings engeren Anschluss an Hein- rich VIT, der, mehr durch Not als durch Neigung bewogen, die ihm fum Bunde ausgestreckte Hand Maximilians ergriff. Am II., 12. und ij, September 1490 wurden die Bündnisse ge- schlossen, durch die bestimmt wurde, dass der Angriff Frank- reichs nicht nur auf einen der beiden Kontrahenten, sondern ebenso auf Burgund oder die Bretagne den anderen ^ur so- fortigen Hilfeleistung verpflichten sollte; auch gelobten die beiden Könige in } fahren mit ganzer Macht gegen Frank- reich \u Felde \u ^iehen.^)
Bald darauffand die Trauung des Kaisers mit Anna von der Bretagne durch Procuratie statte) Maximilian selbst weilte damals im Osten seines Reiches, mit den wichtigsten Fragen be- schäftigt; doch verpflichtete er auf den derzeitigen Erwerb der ungarischen Krofie, um freie Hand für die Durchführung seiner Pläne im Westen \u erlangen. Allein wenige Wochen, nach- dem er durch den Pressburger Vertrag sich die Möglichkeit eines energischen Vorgehens gegen Frankreich gesichert hatte, ^) erfuhr er, dass Anna sich \ur Vermählung mit Karl VIU, entschlossen habe,*) und als er im folgenden fahre den Krieg gegen Frankreich mit allem Eifer \u führen begann, fand er nicht nur bei den deutschen Fürsten geringes Entgegenkom- men, auch Heinrich VII, zögerte, wusste ernste Konflikte mit den Franzosen ^u vermeiden und schloss gegen Ende des fahres, — ^. Nao, 1492 — eben in dem Augenblicke, da Ma- ximilian einen entscheidenden Schritt seines Bundesgenossen
') ^gt. den Abdruck im Anhange ;{// diesem Kapitel Nr, 9 — 5. Für den Gang der Verhandlungen Busch L c. 61 und ^4^ ; Ulmann l, c, L 117 ff' Die Vollmacht Maximilians \um Abschlüsse mit England ist datiert Ulm i^goMai 22 ; abgedruckt bei Dumont /. c. IIIjs 2^4.
«) Vgl, Busch l. c. 6a und ^4^,
») Vgl, Ulmann l, c, I, 129/,
*) Vgl, die Verträge vofn 55. Nov. und 6. De{, 14^1 bei Dumont l, c, IJII2 aögff,; für die Ereignisse Busch L c. 6ß,
10 Einleitung.
erwartete, mit Frankreich den Frieden \u Etaples, der ihm Handelsfreiheit und eine grosse Summe Geldes eintrug.^) Für Maximilian bedeutete der Abfall Englands eine schwere Ent- täuschung; er verschluss sein Rachegefühl in seinem Herren und suchte den Kampf mit Karl VIIL fortzusetzen, obgleich sich auch Spanien f e/ Beginn des fahr es 149^ mit Frankreich einigte}) Er hat diesen Krieg nicht ohne Erfolg geführt; doch i Hessen es ihm verschiedenene Rücksichten wünschenswert er-
r scheinen, auch seinerseits \u einer gütlichen Vereinbarung mit
I Karl VIIL ^u gelangen; sie erfolgte im Mai 1493 durch den
i Frieden von Senlis; ehrenvoll genügt) Maximilian behielt die
\ Freigrafschaß und Artois, die er im Felde behauptet hatte,
\ und konnte seine in Frankreich erlogene Tochter, Margarethc,
\ die zur Gattin Karls VIIL ausersehen gewesen war, in die Arme
i schliessen. Sein Groll aber gegen den ungetreuen Bundesge-
\ nassen war grenzenlos, Dass er selbst durch den Frankfurter
\ Vertrag dem englischen Könige die Wege gewiesen, hatte er
A g^^i vergessen; er wartete nur auf eine günstige Gelegen-
heit, Heinrich VIL seinen Mass fühleti z^ lassen. Nur z^ bald fand sich eine. Unter den zahlreichen Personen, die Heinreh VIL gegenüber ihr Anrecht auf den englischen Thron geltend f w machen suchten^ hat keiner dies mit grösserer Zähigkeit und mehr Erfolg fw thun verstanden, als der Zollaufseherssohn Perkin Warbeck, der sich Richard voft England natinte und die Behauptung aufstellte, der aus dem Tower entkommetie Sohn Eduards IV z^ -^^^w. Zuerst in Irland, dann in Frank- i reich, hatte er, von den vielen Feinden Heinrichs VIL unter-
\ stützt, seine Sache mit den Waffen in der Hafid vertreten,^)
\ Durch eine besondere Abmachung hatte sich Karl VLLL auf
*) Vgl. den Druck bei Dumont l. c. Illja 2QI ff, ; für den Gang der Ereig- nisse und für die Verhandlungen, die \um Frieden führten, Busch L c, 68 ff» u. 344f In dem Vertrage vom ^. Nov, 1492 wurde festgesetzt, dass Max, h und Philipp auf ihr Begehren in die {wiscfien England und Frankreich getroffene Abmachung aufgenommen werden sollten,
*) Dumont L c, Illja 2pyff.
«) Abdruck bei Dumont L c. IIIJ2 297 ff. ; vgl, Ulmann /. c, I. 16$ ff.
*) Vgl. über Warbeck und seine Verschwörung Busch l, c. 86 ff. und die dort \itierte Literatur, insbesondere die Arbeit Gairdners /., Hist, of the life and reign of Rieh, IIL Towhich is added the story of Perkin Warbeck. IL Aug. Lond. 187p.
Einieitung. I j
Heinrichs ausdrücklichen Wunsch gelegentlich des Friedens von Etaples verpflichtet, keine Gegner des englischeti Kanigs \u miterstüt^en, noch in Frankreich ^u dulden, und er hatte dieser Verpflichtung entsprechend Warbeck aus seinem Lande ge- Miesen, Doch fafid dieser Zuflucht und weitgehende Unter- stützung bei der Her^ogifi- Witwe Margarethe , Maximilians Schwiegermutter y einer geborenen York, die Warbeck als Neffen anerkannte, und Maximilian ergriff die sich ihm darbietetide Gelegenheit mit Eifer, Heinrich VIL Schwierigkeiten ^u berei- ten. Es kam ^u erregten Verhandlungen ^wischen den Vertre- tern der beiden Herrscher und bald darauf ^u entscheidenden Massregeln^), Obgleich auf die Förderung des englischen Han- dels bedacht, untersagte Heinrich V7/. seinett Kaufleuten deti Verkehr mit den Untertanen Philipps, Maximilians Sohn, ver- legte den von den „merchant adventures" in Antwerpefi gehaltenen Markt nach Calais (Sept. 1493), verwies die flafuirischen Kauf- leute aus Englafid, nahm ihre Güter in Beschlag. Ein halbes Jahr darauf wurde die Einfuhr englicher Tücher nach Flandern^ ihr Kauf und Verkauf daselbst verboten, dem englischen Kauf- manne die Niederlande verschlossen. Die Folgen dieser Massregeln trafen die Untertanen beider Fürsten schwer; sie murrten laut und suchten die Beschlüsse ihrer Herren so gut es ging ^u um- gehen. Doch wurden die Edikte gegen den Verkehr von Philipp erneuert mid Maximilian hielt unpolitisch genug an Warbeck fest,^) obgleich die allgemeine Lage nicht minder gebieterisch als seine eigenen Interessen einen Ausgleich mit Heinrich VH. forderten. Im Mär^ 1495 war ^wischen dem Papst, Spanien, Mailafid, Venedig und Maximilian die heilige Liga ^u Venedig geschlossen worden, ') und es war den verbündeten Mächten ge-
») Vgl. dafür und für das folgende Busch l c, 90 ff.; Schan:^ l. c. I. 18 f *) In dieser Zeit vmrde auch der Vertrag \xHsc1ien Warheck und Maxi- milian geschlossen^ durch den der letztere für den Fall des unbeerbten Todes des Prätendenten :^m Erben desselben in England, Frankreich, York und Schottland eingesetzt wurde. — Im St-A. befindet sich 5. d. Mecheln 149^ Jan. 24. das Or. dieser Erklärung; ebendaselbst (Reichsregistratur G. G. yßj ein kur\ gefasstes Konzept derselben d, d, 1494 Nov. p. Da Warbeck nicht Herrscher Englands toar, konnte dieses Dokument in dieses Werk nicht aufgenommen wer^ den. Es ist u. a. abgedruckt bei Gudenus Cod. dipL Mog. IV. ^02 f. Vgl. Busch l. c. p7; Ulmann /. c. I. 264 und Gairdner 1. c. )^^f. ') Inhaltsangabe bei Bergenroth l. c. I. ^^f
l^ Einleitung.
langen die italienischen Pläne Karls VIII, ju durchkreuzen. Allein es drohte eine Wiederholung der frafV(ösisclien Über- griffe und der geistige Führer der Verbündeten, Ferdinand der Katholische, wünschte dringend den von Frankreich angegan- genen englischen König \um Eintritt in die Liga \u bestim- men,^) Tjumal seitdem der Herzog von Mailand ^u Karl VIII, abgefallen war, Heinrich war bereit, sich auf die Seite der Alliirten \u schlagen, doch weigerte sich Maximilian, die For- derung des englischen Königs, die Preisgebung Warbecks, fw erfüllen. Vergebens bemühten sich die Verbündeten den Kaiser umzustimmen. Er widersetzte sich längere Zeit dem Beitritte Heinrichs VIT, zur Liga und Hess Warbeck auch dann nicht fallen, als er auf neuerliches Drängen seiner Alliirten die Ein- willigung zur Aufnahme Heinrichs VIT, in den gegen Frank- reich gerichteten Bund gab,^) Selbst die Wandlung der bur- gundischen Politik, die sich deutlich in dem am 24, Febr, 1496 ZU London abgeschlossenen Handelsvertrage aussprach,^) der u. a, auch beiden Teilen die Unterstützung von Rebellen gegen den Verbündeten verbot, brachte nicht den erhofften Wechsel ^n der Gesinnung Maximilians I,
Ferdinand der Katholische sah sich daher zu neuen Zu- geständnissen an Heinrich VIT, genötigt, ohiw jedoch verhin- dern zu können, das^ mit dem Eintritte Englands in die Liga — der darauf bezügliche Vertrag wurde zu Rom am 18, Juli 1496 geschlossen^) — diese ihren aggressiven Charakter verlor. Der Bund gegen Frankreich dauerte aber überhaupt nicht lange ; nacheinander schlössen im Laufe der nächsten Jahre die ein- zelnen Mitglieder desselben ihren Frieden mit Frankreich ; selbst Burgund näherte sich den Franzosen,^) Nur Maximilian hielt
') yg^' u. a, Lan^ I, f, ?.V/. und Bergenroth Cal. Spain l c. I. Eifüei' tung und Akten,
*) Die Vollmacht Maximilians ist datiert 1406 April 18 ; ein Konzept der- selben befindet sich im St,- A, Reichsregistratur ; vgl, für die Angelegenheit selbst Busch l, c, i;^2, Ulmann /. c. I, 410 ff*
») Vgl den Abdruck u, a, bei Rymer l, c, Vj^ 82 ff.^ Dumont i, c, I/JI2 7 ;0 ß\ Für die engU-burg, Beziehungen vgl. Schan; l, c, I. 18 /,, Busch l. c. 154/., X>5/.
*) Vg^' Jen Abdruck im Anhange Nr, 6. Für die Situation Busch l. c, ij^ Text u, Anm. 2, Ulmann l, .. /. 40^; Lan{ l. c. f, 76' Anm, Heinrich VIl. rat, den Vertrag am 2^, Sept. 1496; vgl. Bergenroth l, c. I. z/^/.
*) Vgl. Ulmann l. c. L ^88 f.
Einleitung. t^
iius und begann unmittelbar nach dem Tode Karls VIII,, gegen Jessen Nachfolger Ludwig XII., der des Kaisers Forderungen bezüglich des Herzogtums Burgund f// erfüllen sich weigerte, einen — allerdings erfolglosen — Krieg, dem erst der Trienter Vertrag vom 13. Oktober i^oi ein Ende bereitete.^) Aber auch diese Einigung, die nicht nur Frieden und Bündnis und gegen- seitige Garantie des Besitzes, sondern auch wechselseitige Heirat \ur Folge haben sollte, war nicht aufrichtig gemeint. Die über- nommenen Verpflichtungen wurden nicht in vollem Umfange eingehalten. Doch hielten die Furcht Ludwigs XII vor einer Verbifuiung Maximilians mit Ferdinarui dem Katholischeti und der Wunsch des Kaisers, die geplante Allianz des fran- \osisclien Herrschers mit seiften Feinden f// verhindern, die beiden Manarclien vom Bruche der äusserlich freundschaftli- c'fien Beziehungen ab. Es gelang sogar Philipp vcm Burgund im fahre 1^04 eine neue Vereinbarung ^üoisclwn seinem Vater und Ludwig XII. {u Stande {// bringen, die nicht nur die Bei- legung der bestehefideti Konflikte, sondern eine innige Verbin- Jung {ur Folge haben sollte.^)
Allein auch dieses Bündnis währte nur so lange, als es den beiden Herrschern genehm schien, und schon im fahre 1^06 liatte sich die Lage durch den Tod Philipps von Burgund, durch die Besitzergreifung Kastiliens seitens Ferdinand des Katho- lischen — Ludwigs XII. Bundesgenossen — uful durch die Ver- bindung Venedigs mit Frankreich so geändert, dass Ludwig XII. an die Einhaltung der Maximilian gemachten Zusagen nicht dachte, und dieser ernstlich mit der Wiederaufnahme der Waf- fen gegen den treulosen Verbündeten rechnete.^) Von der gröss- ten Bedeutung für den Ausgang eines solchen Kampfes musste die Haltung des englischen Königs sein. Volle Sicherheit, dass Heinrich VII. sich \ur Teilnahme an einem gegen Ludwig XIL geführten Kriege entschliessen werde, besass Maximilian nicht. Wohl war in den Beziehungen der beiden Herrscher seit der Gefangennahme und Hinrichtung Warbecks — 1499 — ein Wechsel ^um besseren eingetreten, und wenn atuh Maximilian
*) Gedruckt u. a. bei Dumont L c IVjj i6f.;flir die Lage vgl. Ulmann II. 107 ff. und die dort {itierte Literatur. ») VgL Ulmann L c. IL i^i ff. «) Ebenda^ '7^ ff-
H Einleitung.
einem neuen berechtigteren Prätendenten, dem Grafen Suffolk,^) Hilfe versprach, so geschah dies in zurückhaltenderer Weise, Und als Philipp, der sich im Mai 1499 mit England ausgesöhnt hatte, im Jahre i^oi auf Wunsch des englischen Königs eine Annäherung desselheti an seinen Vater herbeizuführen versuchte, fand er bei diesem keinen prinzipiellen Widerspruch, Es bedurfte freilich langer Verhandlungen, bei denen das tiefe Mstrauen der beiden Herrscher immer wieder j^m Vorschein kam, bis am 19. und 20. Juni 1^02 die Verträge ju Stande kamen, durch welche die Handelsbeziehungen der beiderseitigen Untertanen ge- regelt wurden wid Maximilian Suffolk preisgebend sich ver- pflichtete alle Rebellen aus seinem Lande auszuweisen, dieselben als Kapitalverbrecher z^i bestrafen, wogegen Heinrich ihm eine grössere Summe f wr Verfügung stellte, die er im Hinblicke auf den Türkenkrieg dringetid benötigte,^) Maximilian erhielt das Geld; sein Versprechen erfüllte er aber nur, soweit es ihm zweckmässig schien. Trotzdem blieben die Beziehungen der bei- den Herrscher wenigstens äusserlich freundschaßliche. Selbst die handelspolitischen Konflickte, in die bald darauf der Ver- mittler der österreichisch-englischen Vereinbarung, Philipp von Burgwid, mit Heinrich VH geriet,^) hatten keinen wesentlichen Wechsel in der Haltung Maximilians fwr Folge, vielmehr sprach er der Beilegung dieser Differenzen das Wort und half selbst nach dem Tode seines Sohnes die bereits angebahnte Einigung zwischen den Niederländern und Engländern zu Stande bringen,^)
>) VgL über Suffolk Busch l. c, 172 ff. und die ^öq \itierte Literatur.
*) Vgl. den Abdruck dieser Verträge im Anhang Nr. 7 — 10 ; für die Be- ziehungen der beiden Fürsten in dieser Zeit, Busch l. c. 177 ff. u. 372 f. und Gairdner Lettres and papers ill. of the reigns of Rieh. IIL and H. VII. I. 1^7 ff. Busch macht p. ^7^ darauf aufmerksam, dass man den Vertrag vom k). Juni fälschlich fu. a. auch Schan{ I. 28) als einen Vertrag Englands und Burgunds bezeichnet habe, während in der Tat die Bevollmächtigten, obgleich Beamte Philipps von Burgund, für Maximilian verhandelten. Über die Beschwörungen des Ver- trages durch Maximilian 12. Febr. i ^oj und Heinrich VII. 2. April, Busch L c.
i8^funds7Sf'
3) Vgl.Lani l c. 82 f; Schan^ /. c. L 28 und da {u Busch l c. S7yff* *) Vgl. Lan\ /. c. 87; Busch l. c. 202 ff. und die daselbst 20^ Anm. \itierte Literatur, Der provisorische Handelsvertrag d. d. Brügge 5. Juni 1507 (Rymer l. c. VI4 p. 2^7) wurde {war von Maximilian I. und Karl von Spanien mit England gescJilossen , doch glaubte der Herausgeber von der Aufnahme des- selben in die vorliegende Publikation Abstand nehmen {u müssen, weil derselbe
Ginleitung. 1 5
Ein weit wirksameres Lockmittel bot ihm aber bei seinen Bemühungen den englischen König ^u gewinnen, der Wunsch des let:j[teren sich mit Maximilians Tochter Margarethe, seine Tochter Marie mit Maximilians Enkel Karl, dem voraussicht- lichen Erben der gan^eßt habsburgischen und spanischeti Lände)-- masse, ^u vermählefi.^) Schon seit langem hatte sich Hein- rich VIL um das leichtere Projekt bemüht, aber erst seit dem Jahre 1506, nachdem die Konkurrefi:{ Frankreichs beseitigt war, wtichsen die englischen Hoffnungen und Maximilian selbst war es, der in diesem Jahre die Ehe Karls wui Marias in Vorschlag brachte, f// der ihm Philipp geraten habe. Ja auch der Ehe Margarethetis mit Heinrich VII, hat Maximilian — freilich vergebens*) — aus politischen Grtmden das Wort geredet. Da- gegen wurden Ende i^oy die Verliandlungen über die Verbin- dung der Häuser Habsburg und Tudor abgeschlossen. In Calais wurden am 21. De^, i^oy die Verträge unterzeichnet, durch welche die Ehe Karls mit Maria bestimmt wurde und beide Fürsten sich ^ur gemeifisamen Verteidigung des beiderseitigen Besitzes und ^im Schutze gegefi Rebellen verpflichteten,^) Für
lediglich die niederländisch-englischen Handelsbe{iehungen betrifft, eine ErläU' terung des im Jahre 1496 Februar 24 von Philipp von Burgund mit Heinrich VII. geschlossenen Handelsvertrages bietet, und weil Maximilian an den späteren de- finitiven Abmachungen :^ischen Karl und den Engländern nicht teilnahm.
*) Vgl. für diese Frage Busch /. c. 227 ff, und die dort ^4/, \itierte Literatur.
«) Vgl, Busch l c. 228.
3) Von dem Abdrucke der Dokumente, die sich auf die Ehe Karls be{ieften — neben dem' Heiratsvertrage d. d. Calais i^oy Dc\, 21, kommen noch eine Reihe von Urkunden des Jahres 1^08 in Betracht (vgl. Rymer l, c. VI4, 2^()ff.; Dumont l, c, IV\i fjy ff») — musste im Hinblicke auf die von der Kommission festgesetzte Ausschliessung der habsburgisclien Heiratsverträge y Abstand ge- nommen werden. Maximilian erscheint übrigens in dem Vertrage vom 21. De- \ember 1 507 lediglich als „rex Romanorum et avis et tutor praefati principis Hispanici'* (id, est Caroli) , nicht als Herrscher Österreichs; in der Rati- fikationskunde d, d, Brixen 1^08 Februar 22. findet sich dann im Titel Maxi- milians auch der Ausdruck „archidux Austriae.'* Auch in dem im Anhange Nr. II abgedruckten Freundschaftsvertrage wird Maximilian in den einlei- tenden Worten nur als Teilnehmer in seiner Eigen^haft als tutor, gu- bernator et administrator corporis et bonorum dicti principis Hispaniorum an- geführt. Auch beliehen sich die ersten 12 Artikel lediglich auf Heinrich VII. und Karl von Spanien, Da aber im iß, Artikel ausdrücklich betont wird, dass die Gesandten diesen Vertrag auch im Namen Maximilians L als römischen König abschliessen und in seinem Namen die Beobachtung desselben in allen
lg Einleitung.
Maximilian war der Haupt^eck dieser Allianz die Freund- schaft und Teilnahme Englands am Kampfe gegen Spanien und Frankreich.
Das fahr 1^08 ist mit Verhandlungen ausgefüllt, die die- sem Ziele dienen sollten; aber nur :{u einem grossen Bunde ge- gen Ferdinand wollte Heinrich VII. seine Hand bieten, an ein aggressives Vorgehen gegen Frankreich, das Maximilian mehr als alles andere wünschte, dachte der englische König jet\t ebensowenig wie in früherer Zeit.^) Unter diesen Umständen konnte Maximilian, der nicht einmal den Venetianern im Felde Stand \u halten vermochte, auf eitlen erfolgreicheti Kampf gegen die geeinigte Macht Ferdinands und Ludwigs XIL nicht hoffen. So entschloss er sich, wie vorfahren, mit kühner Weti- düng ins Lager seiner bisherigen Gegiur überzutreten; aus dem Feinde Frankreichs und Spaniens wurde durch die Abmachun- gen von Cambray — Ende des fahr es i$o8^) — der Verbündete dieser Mächte gegen die Venetiancr, deren grosser Besit:^ jedem der Alliierten Hoffnung auf eine entsprechende Beute bot. In dem Masse aber, als die. Aussicht auf eine Einigung mit Frank- reich und Spanien wuchs, nahm das Interesse Maximilians an der Durchführung seiner mit Heinrich VII geschlossenen Ver- träge ab. Er, der vordem der eifrigste Förderer der Ehe Hein- richs mit Margarethe gewesen war, stand diesem Plane nun gleichgültig gegenüber, wollte von einer persönlicJien Zusammen- kunft mit Heinrich VII, für die er früher eingetreten war, nichts hören und trat nur deshalb für die definitive Ordnung der Heirat Karls und Maria's ein,^) weil er erst nach dem Abschlüsse derselben auf die Aus\ahlung der ihm \ugesagten Geldsumme rechnen konnte.^) Es ist bezeichnend ^ dass wenige Tage, bevor in hmdan die feierliche Zeremonie der Vermählung
Punkten versprechen, Maximilian I, denselben am 22. Februar i=io8 in allrr Form als ^// Recht bestehend anerkannte, glaubte der Herausgeber diesen Ver- trag in die vorliegende Publikation aufnehmen \u sollen,
V) Vgl. Ulmann l. c, IL ^08 f.; Busch l. c. 2^0 ff,
*) Vgl, den Abdruck u, a. bei Dumont l, c. IV/i iioff,;für die Haltung Max, Ulmann //. ^67 ff„ Busch L c. 2j2 ff,
*) Die darauf be\ugtiehmenden Dokumente vom 11, Okt, i'yoS, die in diesem Zusammenhange nicht abgedruckt werden können, sind tt. a. gedruckt bei Rymer l, c. VI4 55p jf.
*) Vgh Busch l, c, 2^4f, und die 7<95 gitterte Literatur,
Anleitung. t>^
Karls mit Maria vorgefwmmen wurde, ^) Maximilian als Ver- bündeter Frankreicfis die Ligiie von Cambray unter^eichfiete.^) Allerdings erfüllte sich die Hoffnung des ehrgeizigen Kaisers, grosse Erfolge an der Seite des französischen Königs ju errin- gen, diesmal ebetisowenig wie bei frülieren Gelegenheiten, Lud- wig XIL wüfischte von Maximilian unterstützt f // werden, wollte aber dessen Macht nicht mehren; er verstand es einen Ausgleich des Kaisers mit Venedig :f« hintertreiben uful die Truppen des ersteren für die Durchführung seiner Pläne z^i verwepiden, ohne ihm den erfwfften Ländergewinn \u gestatten. Vergebens be- mühte sich Maximilian für das fahr i^io ein gemeinsames Vorgehen der Verbündeten gegen die Venetianer f« Stande f« bringen; Papst fulius IL, dem das Übergewicht des fraw(ösi- scheti Herrschers auf der apenninischen Halbinsel unangenehm wurde, lockerte sticht nur seine Verbindung mit den Alliierten von Cambray, sondern suchte Maximilian f« eimm gegen Frankreich gerichteten Bündnisse ^i bewegen. Allein Maxi-- milian hielt, obgleich es Ferdinand der Katholische und Hein- rich VIII,, der das von seinem Vater am 20, funi i$02 mit Maximilian I, geschlossene ewige Bündnis am 20, August 1^09 erneuert hatte, ^) an Bemühungen nicht fehlen Hessen in glei^ chem Simw ^u wirken, durch weitgeliende Anerbietungen Lud- wigs XII, getäuscht, an Frankreich fest und trachtete, nach- dem er durch den neium Vertrag von Blois — Nov, i$io — *) seine Beziehungen ju Frankreich noch inniger gestaltet hatte, auf dem Kongresse ^u Mantua — 75/ j — die alte Liga gegen Venedig wieder lebendig {u machen.
Sein Streben blieb erfolglos; dagegen gelang es fulius IL — Okt, i^ii — die „heilige Liga'' mit Ferdinand dem Katho- lischen und den Venetiamrn \u Stande ^u bringen, der bald
^) 17. De:{, 1,508; das ,^nstrumenf^ darüber ist //. */. abgedruckt hei Du- tnont 1. c. IV li 119 f>; Rymer l, c, VI4 265 f.
*) Abgedruckt u, a, Dumont l. c, IVIi 109 f,; das Or» der BeschxDörung des Vertrages durch Maximilian vom 26. De^ im St-A,
•) Abdruck im Anhange Nr. 12; vgl, Brewer /. c, L ^8 N. 4^2 ; für die Politik Heinrich VIII. in dieser Zeit Brexoer l. c. Einleitung XXXII ff. und Akten Nr. 1676. 1682 u. a. m,; Brosch l, c, VI. ^8ff. und Pauli, Anfänge Hein- rich VIII. l. c. 147 ff.
*) Abdruck u. a, bei Dumont /. r. /V// 1^2; Inhaltsangabe bei Bergenroth Cal. L c. II. 112 ff. Vgl. Ulmann l. c, II. 41g und die dort \itierte Literatur, Österreiehisch-englische Staatsrerträge. Bd. I. 2
l8 Einleitung.
darauf auch Heinrich VIII. von England beitrat. Auch Maxi- milian war der Eintritt offen gelassen worden, allein er ^ögerte, obgleich der Feldyig des Jahres i$ii und Ludwigs XIL Ver- halten ihm wenig Zweifel darüber Hessen, dass er an der Seite Frankreichs die erwünschte Gebietserweiterung nicht erreichen werde, ^u den Gegnern seines jetzigen Verbündeten über- \utreten, da er sich den neuerlichen Weclisel möglichst teuer befahlen lassen wollte. Erst die weitgehenden Zugeständnisse, Tju denen sich Julius IL im Verlaufe der Unterhandlungen ent- schloss, namentlich sein Versprechen des Kaisers Forderungeji an Vettedig durchzusetzen, vermochten Maximilian I gegen Ende des Jahres 1^12 mit dem Papste einen Vertrag ab^u- schliessen,^) der freilich durch seine Venedig schädigenden Be- stimmungen den Abfall dieser Macht und die Verbindung der- selben mit Ludwig XIL f//r Folge hatte.
Dafür gelang es Maximilian die von seiner Tochter Mar- garethe mit Heinrich VIII von England seit langem gepflogenen Verhandlungen f// einem gedeihlichen Ende z^t fuhren. Das am 5. April i$ij f// Mecheln abgeschlossene Bündnis J^ührte die beiden Mächte, die sich im Laufe der let^tvei-gangenen Jahr- zehnte gegen Frankreich verbündet hatten, wieder in dem Be- streben zusammen, alle Gebiete, die einst den Herzogen von Bur- gimd oder den Königen von Enghmd gehört hatten utid sich jet\t im fr anzösi seilen Besitze befmulen, für die rechtmässigen Herren wieder z^ gewinnen.^)
Maximilian verpflichtete sich, den für den Sommer r^ij festgesetzten Feldzug persönlich mitzumachen , auch Truppen und Kriegsbedarf f« liefern, wofür ihm Heinrich VHI eine grössere Subsidie z^^hlen sollte.^) Man dachte an die Mitwirkung
«) Vgl. Brosch L c, VI, 42 \ lan^ l c. 121 ff.
«) Vgl, Ulmann L c, IL 460, Brosch l. r. V. 46.
3) Abdruck des Vertrages im Anhang Nr, i^; ßir die Beziehungen Hein- rieh VIII. ^ Maximilian vgl. Brewer l. c. XLII ff,; Ulmann l, c. II. 460 f. Der Waffenstillstandsvertrag vom /., resp, 6, April i^iy konnte in diese Publikation nicht aufgenommen werden, da England und Österreich in demselbtm nicht als Vertragsgegner auftreten, derselbe vielmehr von den Gesandten Ferdinand des Katholischen und Ludmgs XII, , von den ersteren auch im Namen Maximilians I. und Heinrichs VII I,^ wn den letzteren auch im Namen Jakobs IV. von Schottland und Karls von Geldern geschlossen wurde. Vgl, Ulmann /. c. I 461 u. Anm, und Pauli, An/. H, VIH. l. c. 271.
Einleitung. 1 <^
Ferdinand des Katholischen und des Papstes, und wollte alle Verbündeten verpflichten^ nur hei allgyneiner Zustimmung den Frieden mit Frankreich \u schliessenS)
Allein auch diesmal gelang es nicht, die durch so ver- schiedenartige Interessen bestimmten Fürsten zusammenzuhalten ; d^is geplante grosse Bündnis, das alle Feitide Frankreichs um- fassen sollte, kam nicht f w Stande, ja Ferdinand von Spanien, (Eifersüchtig auf seine Verbündeten , schloss elften einjährigen Waffeptstillstand mit Ludwig XII.,^) so dass die Hauptlast des Krieges auf den Schultern Heinrichs VIH. und Maximilians ru/ite, Sie führtest denselben nicht oh^w Erfolg. Unter Maxi- milians Führung siegten die Engländer bei Guiftegate — Au- gust i^ij — über die Franzosen und auch im Kampfe gegen die Vnietiatwr erwiesen sich die verbündeten Truppen als die überlegenen. Doch verstand es Ludwig XII. durch eine ge- schickte wenn auch treulose Politik die Alliierten um die Früchte ihrer Siege ^u bringen. Die in Frankreich eingefallenen Schwei- zer \ogen, nachdem der französische König mit ihnen einen für sie vorteilhaften Frieden abgeschlossen hatte — dessen Bedin- gungen er später nicht einhielt — aus Frankreich ab und auch das englische Heer kehrte ohne die entsprechenden Resultate er- hielt {u haben, in seine Heimat ^irück. Immerhin waren die Erfolge der Verbwtdeten gross genug gewesen, sie für einefi erneuten Kampf im folgenden faJire gütistig ^u stimmen, {u- mal der entscheidende Sieg der Engländer über die Schotten bei Flodden — 9. Sept. i^ij — bei Maxim Jian die berechtigte Hoff- nung erweckte, dass Heinrich VIII. mit seitier ganzen Kraft an dem Feld:^ige des folgenden fahres teilnehmen werde. Auch \eigte Ferdinand der Katholische Neigung nach Ablauf des Waffenstillstandes mit Frankreich an der Aktion gegen das- selbe teil:pmehmen. Unter diesen Umständen gelang es unschwer eine neue Einigung ^uoischeti dem Kaiser, Spanien und England
*) Am 4. SepU 1^1^ d. d. Aire stellte Maximilian eine Bestätigung Über den Empfang von 1 00000 Goldkronen aus, die er in Gemässheit des am 5. April ißj^ mit Heinrich VIII. geschlossenen Vertrages erhalten habe, fOr, R. OJ Vgl, Brewcr l, c I, p. 666 Nr, 44)^*
') ^S^* f^^ ^'^ Situation Ulmann l, c, IL 462 ; die Ratifikation des V>r- trages von Mecheln \og sich durch das Verhalten Ferdinands von Spanien hin- aus; vgl, Le Glay Corr, de l* emp, Max I. et de Marg, d'Autriche ifyoy — /57p //. 141, i6j ; Brewer l. c, ^72 ff., ^78, 617 ff., 621 f, u, a. m*
20 tiÜnleitunf^.
pi Stande ^u bringai. In den ^u Lille am i6. u, ly. Okt i^ij ge- schlossenen Verträgen^) verpflichteten sich die Alliirten im Sommer 1514 den Kampf gegen Frankreich von ^ Seiten her wieder auj- \ufiehmen. Dem Kaiser wurde \ur Aufstellung eines Heeres von 10.000 Mann an der Nordgren\e Frankreichs von England eine Subsidie vofi 200.000 Goldgulden zugesagt, während Fer- dinand voft Spanien ^ur Eroberung Guyenne's für Englatid mit- wirken sollte. Es wurde feiiier festgesetzt, dass die seit langem in Aussicht genommene Heirat des kaiserlichen Enkels und Er- ben Karls mit Maria, des englischen Königs Schwester, im Mai i$i4 stattfinden und dieser für den Fall des kinderlosen Todes Heinrichs VHI. das Erbrecht in England vom Parlametite ge- sichert werden sollte.'^) Fester als je schien das Band, das die Gegner Frankreiclis umschloss. Allein serieller als je löste es sich.
Ferdinand der Katliolische war durchaus nicht gewillt, die Macht Maximilians in's masslose anwachsen \u lassen. Er wollte das Gleichgewicht ^ucisclien Frankreich und dem Hause Habs- burg herstellen, nicht Maximilian einen auch für Spanien ge- fährlichen Einfluss auf den Gang der europäiscJien Politik ge- statten. Daher wendete er sich auch diesmal, wie im Vorjahre, bald nach dem Abschlüsse des erwähnten Vertrages an Lud- wig XII., der die Idee, das gegen ihn geschlossene Bündnis ^u ^erreissen, mit Freuden aufgrifft) und Maximilian folgte dem Spanier, indem er, geblendet durch das Versprechen Lud- wigs XII. Maximilians Enkelin Eleonora :f« Jwiraten und auf den Einfluss Ferdinands und Leo's X. auf Heinrich VHI bauend, einen einjährigen Waffenstillstand mit Frankreich schloss und sich verpflichtete, seilten englisclien Verbündeten \ur Anerkennung dieses Vertrages ju bestimmen."^) Wie so oft täuschte sich Maxi- milian auch diesmal in seinen Berechnungen. Heinrich VIII, den seines Verbündeten Treulosigkeit unentschuldbar dünkte, entschloss sich rasch ^ur Aussöhnung mit Frankreich. Bereits
*) Abdruck im Anhang Nr. 14 und i^; vgl. Uhnann L c. II, 48^, Brosch /. c. VI, 6^ und Bergenroth /. c* IL 162 ff., Brewer /. c. LVI., Pauli Anfänge H. VIII. /. c. 212 ff.
2) Vgl Pauli Anfänge H, VIII. /. c. 214.
3) Vgl. für diese Dinge Ulmann l. c. II. 484 f. , nach Bergenroth CaU *) VgU ülmann /. c. IL 492 ff., die Akten bei Brewer L c. I Nr. 49^2,
ßo^'f, ^126 u, a. ni.
Einleitung. 2 j
im August des Jahres 1514 wurde der Vertrag unterzeichnet, durch den sich Ludwig XIL, der erst vor kurzem Maximilian versprochen hatte dessen Enkelin \u heiraten^ \ur Ehe mit Maria, König Heinrichs VIIL Schwester, bereit erklärte, deren Heirat mit Karl alten und öfters erneuerten Abmachungen ^ifolge be- reits im Mai 1^14 hätte vol^ogen werden sollen,^) Im übrigen garantierten sich die beiden Fürsten genau, wie es Heinrich und Maximilian früher getan, nicht nur ihren gegenwärtigen Besitj, sondern auch die Unterstützung bei der Eroberung jener Ge- biete, die ihnen rechtmässig gehörten^)
Man begreift, wettn man diesen ewigen Wechsel der AU Iian:{en verfolgt, wenn man so rasch Freunde ^u Feinden, Ver- bündele ^i Gegnern werden sieht, dass die Vertragschliessenden selbst die übernommenen Verpflichtungen nicht sehr strenge ein- hielten. Man wundert sich daher auch nicht, im Jahre i$i$ Jen Papst einen Wechsel vollp'ehen ^u sehen, der ihn ^m Freunde des einst so sehr befehdeten Frankreichs macht, und erstaunt auch nicht, dass anderseits Heinrich VHL von Eng- land, verletzt durch die Umtriebe Frankreichs in Schottland, sich von Fran^ L trennt, mit Ferdinand dem Katholischen ein Bündnis {u gemeinsamem Kampfe in Italien schliesst, und sich nicht abgeneigt ^eigt mit Maximilian in ein freundschaftliches Verhältnis pi treten.^) Zu dem von Maximilian aufrichtig ge- wünschten Offensivbündnisse ist es damals allerdings nicht ge- kommen ;*) auch wahrte der englische König seine freundschaft- lichen Beziehungen pi den mit Fran^ 1. verbündeten Venetianem, während es in des Kaisers Interesse gelegen gewesen wäre, die vereinigten Kräfte auch gegen Venedig ^i verwenden.
Aber einem gemeinsamen Ziele galten doch die ersten Kriegsleistungen des Feld\uges 1^16. Freilich trat bald genug eine Trübung der freundschaftlichen Be^iehupigen ein; Maxi-
') V^L Brosch l. c. VI, 6'i und die Akten bei Brewer L e. L />. 819, a. a, O,, der offiiieUe Verzicht auf die Heirat Maria' s mit Karl erfolgte am ^o, Juli,
*) Der Vertrag vom 7. Aug, j^i^ ist abgedruckt u, a, bei Dumont l, c, IV ji 18^ ff,; vgl, Brewer l, c, I, p,8^4; Brosch l, c, VI, 66 und die dort filierte Literatur,
») Vgl, für die Situation Brosch l, c, VI 8^ ff,; Breuer l, c, II LVff.; Ulmann l, c, II, 6jj8 ff, und die dort \itierte Literatur,
*) Vgl, Brewer L c, II, LXXIII ff. und Acten, Ulmann l, c, IL 666, Anm, I und Pauli, Anfänge H, VIIL L c, 26^ ff.
22 Einleitung.
milian betonte, dass Heinrich VIII. seine Verpßichtungeft Glicht entsprechend erfülle ^ während dieser dem Kaiser egoistiscJie Haltung vorwarf. Schon im Juni i$i6 entzog er Maximilian die bis dahin gewährten Subsidien, erklärte auf die Klagen des Kaisers, er wolle seine Politik in Zukunft auf eifu^ allgemeine Liga gründen, und weigerte sich vor Abschluss derselben Ma- ximilian fw unterstützen, 0 Der Zorn des Kaisers war masslos. Am liebsten hätte er, wie einst Heinrich VH. gegenüber, den sofortigen Bruch mit Englands jetzigem Herrscher vollzogen. Allein die Verhältnisse nötigten \ur Vorsicht, und der Vertrag von Noyon, den sein Enkel Karl im August i$i6 mit Fran^ I. abschloss,^) sowie die Verhandlungen, die bald darauf seitens der in diesem Vertrage geeinigten Mächte mit dem Kaiser ge- führt wurden, bewiesen diesem, wie wenig er sich auf den von seinen niederländischen Räten einseitig beeinflussten Enkel ver- lassen konnte. So führte der Wunsch nach materieller Unter- stützung und die Überzeugung, eine solche doch am ehesten von dem englischen Herrscher erhalten f« können, den Kaiser trotz seiner offenen Klagen über Englands Verhalten Ende Oktober i^i6 ;fw einer neuen Vereinbarung mit Heinrich VHL, der auch Papst LeoX. sich anschloss.^) An eine Dauer dieser Ver- bindung glaubte Maximilian nicht; er hatte vielmehr während der Zeit, da die letzten Verhandlungen über den Abschluss die- ser Defensivliga geführt wurden, auch in die Besprechungen eingegriffen, die fi^^/^cÄ^/^ Franz ^'^^ Karl in seinem Interesse gepflogen wurden und schloss z^ Beginn des De^. i^i6 durch Vermittelung Karls ^w Brüssel seinen Frieden mit Frankreich;^) was ihn freilich nicht abhielt, die demselben widersprechefide Defensivliga mit England {w ratifizieren.^)
*) ^gh Ulmann L c. II 68^ ff. und Pauli Diplomatu; im Jahre fiöi in Sybcis Hist. Zeitschr, XIV 269 ff.; Busch, Engl. Vermiülungspol. p. 6 f. und die eingehenden Mitteilungen bei Brewcr l. c. II. XCff. und Akten.
*) Abdruck u. a. Dumont /. c. IV/i 224 ; vgl. Baumgarten, Gesch. Karl V.
«) Vgl. den Abdruck im Anhang 16 und ly ; für die Situation vgl. Ul- mann /. c. II 68 2 ff. ; Brosch L c. VI. 90 ff. und die dort zitierte Literatur.
*) y^^' Ulmann l. c. 686 f. und Anm.
*) Das geschah am 8. De\. J^j6; Breuer l. c. II Nr. 2647 ; Karl rati- ii\ierte erst im Mai J$jy; Ulmann l. c. IL 68^ Anm. ^.
Einleitung. 2^
Allein ^u eitlem gemeinsamen Kampfe Maximilians und Heinrich VIIL gegen Frankreich kam es nicht. Das Jahr i^ij brachte vielmehr die Annäherung des deutschen Kaisers an Frankreich, das Jahr ißi8 die durch Leo X. bewirkte Aus- söhnung Englafids mit Frankreich und das Bündnis dieser bei- den Mächte mit dem Papste,^) Maximilian wurde ^ar in die- sem Vertrage, der ein gemeifisames Vorgehen der christlichen Fürsten gegen die Ungläubigen ^um Zwecke hatte, als einer der mitbeteiligten und sein Beitritt f w demselben als sicher be- zeichnet; doch lehnte er, trot^ mannigfacher Beeinflussung von burguftdischer Seite, eine Zustimmungserklärung ab, da er im Hinblicke auf die ewigen BeTiiehungen der übrigen Verbildeten auf eine erfolgreiche Vertretung seiner besonderen Interessen nicht rechnen \u können glaubtet) Sein Enkel Karl ist diesem Bündnisse vom 2. Okt. isiS am p. fan. i^ig beigetreten.^)
>) Vgl. für die Situation Ulmann l. c. Il4g2ff.; Brewer, Reign ofH. VIIL I 148 ff. und Akten im Cal. 0/ State papers II 2 ; Lan{ l. c. iS8ff. ; Busch, ^ Jahre engl. Vermittlungspol. 2^ f.
«) Vgl. Ulmann l. c. II 6q^ ; Lan^ l. r. 208 f. ; Busch, Engl. Vermitt- lungspol. p. 2^ f.
«) Der Vertrag vom 2. Okt. ist abgedruckt u. a. bei Dumont l. c. IVji, p. 266 ff.; Rymer L c. VII i, 147 ff' mit der Beitrittserklärung Karls V. In diese Publikation konnte der Vertrag nicht aufgtmommen werden, da Maximilian weder beim Abs hlusse desselben vertreten war, noch demselben beigetreten ist. Es heisst {war in der Einleitung \um Vertrage , dass man beschlossen habe, gegen die Türktfi ein Defensivbündnis ^wischen dem Papst, dem Kaiser und den Königen von England, Frankreich und Spanien \u sshliessen und in dem wei- teren Verlaufe wird vom Kaiser wiederholt als von einem Mitgliede der Liga gesprochen, doch erscheinen als Vertrag schliessende vptn 2. Okt. blos die Herr- scJwr von Frankreich und England, während dem Kaiser Maximilian gleich den anderen Fürsten eine vier monatliche Frist \um Beitritte gewährt wurde, die er aber uiü>enüt:{t verstreiclien Hess. Der auf diesen Beitritt bezugnehmende Passus des Vertrages vom 2. Okt. iß 18 lautet:
Et si quis alius pro princtpaliter contrahente in ßraesenti tractatu nomi- natus manJatum sufficiens ad principaliter contraliendum in conclusione prae- Sintis tractatu s in regno Angliae non habucrit, tunc infra quatuor metises post notificationem huiusmodi tractatt4s sibi factam proxime et immediate sequentes teneatur per literas suas patentes magno suo sigillo sigillatas et manu sua subscriptas praesentis tractatus ac omnium et singulorum articulorum in codem contentorum qu.itenus ipsum concernunt ratificatorias et confirmatorias ac per
2^ Einleitung.
Beilagen.
1.
Bündnis ^wischen den Herzogen Albrecht IL und Otto von Österreich und Eduard IlL von England d, d, Antwerpen /jr?p Februar i6, (Or, R O. Fat Roll.)
Druck : Rymer, foedera, conventiones etc. Ed. IIL Pars Ulla 42.
Rex Omnibus ad quos etc. salutem. Vestre volumus pa- tere noticie, quod cum illustres, Albertus et Otto, duces Austrie, Stirie^) et Karinthie quasdam ligas et pacta de prestando inter nos auxilio mutuo nobiscum inierint et firmiter ac fideliter pro- miserint se nobis pro nostris necessitatibus quandocumque ipsos nostris certis legacionibus et litteris habuerimus requisitos con- tra nostros adversarios quoslibet — Romano imperio dumtaxat excepto — ducentos viros galeatos in civitatem Franchenfurtie juxta Renum suis sub expensis in nostrum auxilium transmis- suros eosque ibi in nostris manibus assignandos ac abinde nos- tris expensis et pro nostris usibus traducendos et in ipsorum reditu ad dictum locum Franchenfurtie sub securo transitu re- ducendos, nos viceversa prefatis ducibus promittimus firmiter et spondemus, ut quandocumque pro suis necessitatibus nos suis certis legacionibus et litteris duxerint requirendos contra suos adversarios quoslibet ducentos viros galeatos in civitatem Fran- chenfurtie antedictam expensis nostris transmittere tenebimur et ipsos ibidem dictorum ducum manibus assignare, quos abinde
oratorem vel oratorrs sufficientctti ad hoc iiutoritatem habeiitem vcl hiibentrs, tradtfidjs et liberandas, quibiis sr ad obscn\infi\im dicti tractattts etiam jiira- mento corporali super hoc praestaiido se obligabit et astringet, requirere et rogare dictos Angliae et Francorum reges et eontni utrumque principaliter contraheilte s, quod pro principali^er contra hente rccipiatur et acceptetur gaudeatque in tarn amplis modo et forma bencjuio praescntis tractatus, ac si in conclusionc dicti foederis mandatum ex parte ejus adfuisset ; alioquin si iiitra dictos quatuor tnenses id ut praemittitur non fecerit , tantummodo pro cowprehenso et nan principaliter contra hente per caeteros omnes confoederatos principaliter contra- hentes rato manente inter eosdeni praesentis tractatus contractu habeatur et re- putetur, non obstante quod pro principaliter contrahente superius fuerit no- minatus.
*) Nachgetragen,
Einleitung. 2^
pro suis usibus suis traducent expensis et ipsos ad propria re- versuros usque ad dictam civitatem de Franchenfurtia sab ex- pensis ducalibus et securo conductu reducent
Intervenit eciam inter nos et dictos duces paccio specialis, quam quatenus ad nos attinet plene promittimus observare: Ut videlicet pro lite presenti, quam contra dominum Phi- lippum de Valesio — pro rege Francie se gereutem — pre ma- nibus habere dinoscimur, dicti duces loco ducentorum galeato- rum, quos nobis pro dicta lite deberent traducere, possint si id eis conveniencius apparebit terram et gentem illustris ducis Burgundie decenti comitiva invadere ipsamque terram valide et hostiliter occupare, de quo habemus esse contenti et dictos du- ces Austrie de dictis ducenti^ galeatis pro ista vice penitus sup- portare; et quod nos cum prefato domino Philippo ac duce Burgundie nuUam composicionem seu concordie unionem sine dictis ducibus nee ipsi sine nobis iniemus nee inient nee reci- piemus nee reeipient, nisi nobis et ipsis utrimque in dictis com- posicione et coneordia interclusis. In cuius rei testimonium has litteras nostras sigillo nostro feeimus consignari. Dat apud Andewerp. XVI. die Februarii.
2.
Bündnis fischen Maximilian L, Philipp von Burgund und Heinrich VIL d, d. Dortrecht 1489 Febr, 14 (Or, R. O,) »)
Drttcke: Rymer l. c. V/j igS ; Dumont Ul\2 191 f^; Jean MoUnet, Chro- niqucs manus rites, T, II p. 108*),
Maximilianus divina favente clemencia Romanorum rex semper augustus et Philippus eadem clemencia archiduces Au- stri \ duces Burgundie, Lotaringie, Brabancie, Limburgii, Luxem- burgii et Ghelrie, comites Flandrie, Tyrolis, Arthesii, Burgundie, palatini Hanonie, Hollandie, Zelandie, Namureii et Zutphanie sacrique imperii marchiones ac domini Frizie, Salinarum et Me- chelinie, omnibus ad quos presentes litere pervenerint salutem.
') Im St'A. liegen 2 Exemplare von alten Abschriften der Ausfertigufig Heinrich VIL d. d. Westtninster XII dir Deccmbris 1488.
*) Die Drucke hei Dumont und Molinet sind in fran\ösischer Sprache und weichen in etwas von dem hier abgedruckten autentischen Texte ab.
^6 Einleitung.
Quoniam execrabiles bellorum calamitates omnium huma- narum legum exercicia subvertunt, ipsum deum ad ulcionem provocant, quibus tarnen horrendum dictu est singule pene christiani nominis provincie sese crudeliter lacerant singulique principes sibi invicem dominandi libidine reluctantes altema cede confodiunt, adeo ut nunc omnia christiani nominis imperia prope in desolacionem venerint, nos igitur nobiscum revol- ventes quantam utilitatem vera pax mutuaque regnorum ac principum concordia eisdem sit allatura quantumque fraterna dilectio ipsi deo sit accepta ad universitatis vestre noticiam de- duci volumus per presentes, quod inter nos et serenissimum principem Henricum Anglie regem quedam amiciciarum et con- federacionum capitula sunt per nos nominibusque nostris trac- tata, concordata, conventa, determinata et conclusa sub ea qua sequitur verborum serie.
Hec sunt amiciciarum confederacionumque capitula inter commissarios et deputatos serenissimorum principum Maximiliani dei gracia Romanorum regis et Philippi eins filii archiducum Austrie, ducum Burgundie etc. ex una parte et Henrici regis Anglie ex altera parte nominibus principum antedictorum matura deli- beracione communicata, tractata, conventa, firmata et conclusa.
Inprimis conventum, concordatum et conclusum existit, quod ab hac die sit bona, sincera, vera, integra, perfecta, firma et perpetua amicicia et confederacio et unio per terram, mare et aquas dulces omni evo atque tempore duratura inter dictos principes suosque heredes et successores, regna, patrias, dominia, vassallos et subditos quoscunque presentes et futuros tam eccle- siasticos quam seculares cuiuscunque gradus et condicionis exi- stant; ita quod omnes eorum vassalli et subditi hincinde ubique locorum sibi invicem faveant seseque mutuis officiis prosequan- tur et honesta affectione pertractent possintque tute et libere hincinde ad portus, dominia et districtus quoscumque tam citra quam ultra mare ad dictos principes coniunctim vel divisim pertinentes accedere in eisque commorari quamdiu voluerint et secure abire quociens duxerint abeundum cum suis aut con- ductis vel commodatis navibus^), plaustris, vehiculis, equis, ar-
*) Hier und in den folgende Zeilen des Or, ist der Rand ausgefressen; ich crgän\e nach Rymer ; die im St-A. befindliclte Kopie der Ausfertigung Hein- rich VIL hat navigiis.
Einleitung. ^pj
maturis, mercimoniis, sarcinulis i), bonis, rebus quibuscumque ahsque uUo impedimento tarn in terra quam in man et aquis dulcibus quemadmodum propriis in patriis hec omnia licerent; ita quod nuUo salvo conductu generali aut speciali indigeant, salvis tarnen semper urbium, regionum et locorum legibus, sta- tutis, consuetudinibus, quibus nichil quoad cetera premissa cen- setur derogatum.
Item quod prefati serenissimi Romanorum rex et illustrissi- mus eins filius Philippus suique heredes et successores in qui- buscumque aliis confederacionibus cum quovis principe, univer- sitate, communitate, societate aut alia qualibet persona contra- hendis dictum serenissimum regem Anglie comprehendent si comprehendi voluerit una cum heredibus et successoribus suis et versa vice dictus Serenissimus rex Anglie et sui pro tempore heredes et successores in quibuscunque suis confederacionibus cum quovis principe, universitate, communitate, societate aut alia qualibet persona contrahendis semper teneatur comprehen- dere si comprehendi velint serenissimum regem Romanorum et illustrissimum filium suum archiduces antedictos suosque here- des et successores.
Item conventum et concordatum existit, quod neutra immo nulla parcium predictarum prestabit auxiiium, consilium vel fa- vorem notoriis hostibus alterius partis eam infestare volentibus per terram, mare vel aquas dulces, sed bona fide se mutuis auxiliis militaribus gencium armorum expensis tamen illius opem interpellantis adiuvabunt, quociens opus fuerit; in'quo- rum auxiliorum prestacione, quoad numerum attinet armatorum, habenda erit facultatis racio illius partis que de ferenda ope ro- gabitur seu interpellabitur; ut scilicet non plus teneatur quam tum *) facere poterit commode considerata temporis et locorum oportunitate ac statu rerum suarum. Quas quidem amicicias et confederaciones necnon tractatus, concordias, convenciones et conclusiones inviolabiliter tenere et observare atque teneri et observari facere atque omnia et singula suprascripta nos Maxi- milianus rex Romanorum et Philippus archiduces antedicti pro parte nostra, quantum ad nos pertinet et in nobis fuerit, bona
*) Ditr engl' Ausfertigtttig hat siirciuncuJis,
•) So hat Rymer, die Stelle im Or, ist ausgerissen, die engl. Ausferti- gung des St'A, hat ,,nunc*\
aS Einleitung.
fide et in verbis regis et principis promittimus per presentes. In quorum omnium et singulorum fidem et testimonium pre- missonim has literas nostras patentes superinde fieri atque si- gilli nostri fecimus appensione communiri.
Datum in oppido nostro Dordracensi ^) die XTTIT *) mensis Februarii anno domini millesimo quadringentesimo octuagesimo octavo^), regni vero nostri regis anno tercio. Per regem
Numan.
Bündnis ^wischen Maximilian und Heinrich VII, gegen Frank- reich d, d, Woking 1490 Sept 11, (Or. R. O.) Ratification Maximilians L d, d, 1491 April 6, (Or. R, O.J
Drucke: Rymer /. c, Vj^ 12,
Dumont /. c, Illji 2>^4. f.
Universis et singulis ad quos presentes littere pervenerint nos Ladron de Ghevara miles, consiliarius et camerarius ac Ja- cobus de Gondebault secretarius in ordinanciis et guerris sa- cratissimi principis Maximiliani dei gracia Romanorum regis commissarii, procuratores et deputati salutem. Noveritis, quod cum bellum eo felicius et securius agatur quo plurimorum prin- cipum auctoritate, consilio, ope et auxilio conducatur ac com- munis hostis virtus infirmior et debilior existat quo in plures adversarios divisa fuerit, idcirco nos commissarii et deputati antedicti cum spectabilibus et prehonorandis viris Thoma Lovell milite thesaurario camere potentissimi principis Henrici regis Anglie et Francie et domini Hibernie et Henrico AjTiesworth legum doctore in officio privati sigilli eiusdem regis secundario, ambassiatoribus, negociorum gestoribus et commissariis ad do- minandi libidinem illustrissimi principis Francie Caroli regis re- primendam mutuo communicantes ex certis causis et considera- cionibus dictos principes nostros ad hoc specialiter hincinde
•) In der im 5A-J. befindlichen Kopie der Ausfertigung Heinrich VII, lautet diese Stelle: Datum apud Westminster XII die Decembris anni domini millesimo quadringentesimo octuagesimo octavo et anno regni nostri quarto,
*) Nachgetragen.
») = 148p.
Einleitung. ^g
moventibus preter et ultra ceteras quaslibet pacciones, conven- ciones et confederaciones inter supradictum sacratissimum prin- cipem nostrum Maximilianum Romanorum regem et antedictum serenissimum principem Anglie regem initas et contractas et eisdem in robore suo nichilominus remansuris, speciales quas- dam intelligencias , pacciones, convenciones, amicicias, alli- gancias et confederaciones de consensu, voluntate et man- dato expressis ipsius dicti domini nostri regis ac virtute po- testatis per ütteras suas patentes quarum tenor infra sequitur ^) nobis attribute cum supradictis commissariis Anglie regis, cum potestate similiter sufficienti per litteras dicti regis patentes quarum tenor eciam subsequitur 2) munitis, communicavimus, appunctuavimus , contraximus, conclusimus et concordavimus ac per presentes appunctuamus, contrahimus, concludimus et concordamus articulos, promissiones, pacciones, convenciones, alligancias, amicicias et confederaciones que sequuntur.
Inprimis conventum, concordatum et conclusum est, quod inter dictos illustrissimos et potentissimos Romanorum et An- glie reges, heredes et successores suos sit una vera, firma et inviolabilis pax et amicicia futuris temporibus perpetuo per dei graciam duratura et quod in ea aliisque convencionibus sub- sequentibus comprehendantur ^) sacratissimus dominus Romano- rum imperator semper augustus, illustrissimi principes Castelle et Legionis rex et regina eorumque primogenitus, Serenissimus rex Dacie, Norwecie etc., rex Portugalie, electores et principes imperii atque Britannie ducissa, si in eis comprehendi velint.
Item cum Carolus Gallorum princeps suique progenitores nonnulla opida insignia, castra, dominia aliaque quam plurima iura illustrissimorum principum Romanorum Anglorumque et Hispanorum regum, illustrissimi Philippi archiducis Austrie et Burgundie ducis necnon serenissime principis Anne Britannie du- cisse ceterorumque Christiane religionis principum contra om- nem iuris equitatem viribus et astucia nequiter usurpaverint usurpaveritque atque iniuste detinet in presenti, inter nos ora- tores, commissarios, procuratores, negociorum gestores et depu- tatos antedictos vice, nomine et auctoritate illustrissimorum re-
») Abgedruckt u. a, bei Rymer /. c. VI4 10 f, •) Abgedruckt u, a. bei Rymer L c, V\4 i^. •) /l =^ Comprehandantur.
^ö Einleitung.
gum et supremorum nostrorum concordatum , conventuni et conclusum est, quod si dictus Carolus Gallorum princeps vel aliquis heredum aut successorum suorum aliquem prefatorum principum supremorum nostrorum, Philippum Austrie archi- ducem et Burgundie ducem seu Britannie ducissam vel alicuius eorundem subditos per terram aut mare invaserit, aut guerram de facto fecerit aut fieri mandaverit, aut aliquis subditorum suo- rum sine eins mandato guerram fecerit et Gallorum princeps requisitus superinde iusticiam denegaverit aut facere neglexerit et dictus rex sie per se aut suos subditos invasus propter in- vasionem sibi aut suis sie factam, aut alter regum predictorum propter invasionem duci aut ducisse predictis factam aut iusti- ciam superinde requisitam et ab ipso Gallorum principe dene- gatam neglectamve contra eundem Gallorum principem se hostem manifeste declaraverit bellum contra eundem indicendo realiterque agendo, tunc si rex sie invasus alium regem non invasum aut alter regum predictorum propter invasionem ducis aut ducisse predictorum alterum regum ad huiusmodi bellum requisierit, statim post ipsam requisicionem rex sie requisitus se ipsius Gallorum prineipis hostem fore declarabit et mani- festabit ae bellum contra eundem Gallorum principem seclusa mora indieet guerram per terram et mare contra eundem rea- liter et suis expensis agendo et prosequendo.
Item concordatum, conventum et conclusum est, quod im- mediate post sex menses post requisicionem ut predicitur per alterum dictorum duorum regum invasum alteri non invaso fac- tam vel eicius, si eisdem duobus regibus id ^) utile et condu- cibile Visum fuerit, uterque regum Romanorum et Anglonim predictorum regnum Franeie cum tali armatorum potencia qua posset campum teuere seque et suos contra ipsum Carolum regem communem eorum adversarium tueri et defendere ac verisimiliter sua iura ab eo reeuperare in propria persona in- gredietur et suis expensis dictum principem Carolum eorum hostem invadet et realiter prosequetur.
Item concordatum, conventum et conclusum est, quod si propter invasionem ducisse Britannie ut premittitur factam alter regum Romanorum et Anglorum predictorum alterum requi- sierit, uterque eorum immediate post sex menses a tempore re-
*) Nachgetragen.
Einleitung. -^ j
quisicionis huiusmodi proxime futuros vel cicius, si utrique eonim utile visum fuerit, regnum Francie cum sua potencia ut supra personaliter ingredi dictumque principem Carolum eorum hostem invadere infestareque ut prefertur teneatur, dummodo Britannie ducissa per dictum Francorum principem invasa om- nem et omnimodam guerram tam per terram quam per mare contra eundem Gallorum regem et suos pro viribus fecerit et realiter prosequatur.
Item inter nos oratores et commissarios antedictos com- municatum, concordatum, conventum et conclusum est, quod postquam uterque Romanorum et Anglie regum predictorum regnum Francie cum sua potencia personaliter ingressus fuerit bellumque invasivum ut predicitur inibi fecerit, neuter eorun- dem regum sine alterius regis noticia et consensu a bello in- cepto desistet
Item concordatum, conventum et conclusum est inter nos oratores antedictos et auctoritate qua in hac parte fungimur nostros supremos supradictos astringimus et per presentes ob- ligamus, quod si post invasionem in regnum Francie per ut- mmque Romanorum et Anglie regum predictorum factam ali- quis eorundem regum aliqua castra, villas, municiones, fortalicia vel opida ad alterum eorundem duorum regum de iure spec- tancia evicerit aut quoquomodo adquisierit, ille sie adquirens per alterum regem ad quem ea de iure spectare noscuntur re- quisitus magna sine difficultate et dilacione eadem eidem re- quirenti reddere, tradere et deliberare debebit.
Item concordatum et conclusum est inter nos oratores et commissarios antedictos, quod neuter dictorum Romanorum et Anglie regum treugas ^ amicicias, confederaciones aut aliquas alias intelligencias absque assensu et consensu eorundem al- terius cum Carolo Gallorum principe aut aliquo successoiiim suorum post invasionem per eosdem ut prefertur in regnum Francie inchoatam inibit aut faciet seu iniri aut fieri faciet aut acceptabit
Sequuntur tenores regis Romanorum et regis Anglie.
Que omnia et singula nos illustrissimi principis Romano- rum regis oratores prefati potestate qua supra spondemus at- que promittimus eundemque regem nostrum firmiter obligamus, quod idem princeps noster Romanorum rex antedictus quatenus ipsum concernunt ratificabit, approbabit et observabit et in ac sub
^^ Einleitung.
nomine suo proprio unacum manus proprie subscripcione et sui magni sigilli miinicione infra tres menses post datam presencium proxime futuros innovabit. In quorum omninm et singulorum pre- missornm fidem et testimonium nos omnes et singuli Romano- rum et Anglorum regum oratores antedicti hiis presentibus ma- nibus propriis subscriptis sigilla nostra apposuimus. Datum apud Oking XI die Septembris anno domini millesimo quadringen- tesimo nonagesimo.
Ladron. De Gondebault Thomas Lovell. Henricus Aynesworth. L.S. LS. LS. LS.
4.
Bündnis ^(wischen Maximilian L und Heinrich VIL gegen Frankreich d, d, Woking 1490 Sept. 12. (Or, R, O.J Rat. Maximilians I. d. d. 1491 April 6. (Or. R. O.J
Drucke: Rymer h c. V/^. i} f. Dumont l. c, UI\2 55.
Universis et singulis ad quos presentes littere pervenerint nos Ladron de Ghevara miles, consiliarius et camerarius et magister Jacobus de Gondebault secretarius in ordinanciis et guerris sacratissimi principis Maximiliani dei gracia Romanorum regis commissarii, procuratores et deputati salutem:
Sciatis, quod cum Serenissimus princeps Francie Carolus rex nonnuUa opida insignia, castra, dominia aliaque quam plu- rima iura potentissimorum principum Romanorum Anglorum- que et Hispanorum regum, necnon illustrissimi principis Philippi archiducis Austrie et Burgundie ducis^) serenissimeque prin- cipis Anne Britannie ducisse atque ceterorum vicinorum Chri- stiane religionis principum contra omnem iuris equitatem viri- bus et astucia inique usurpaverit ac usurpat impresenciarumque detinet, usque adeo quod nee pietati nee iuri nee iusticie aut religioni quovis pacto pareat aut parere velit cumque etiam certa capitula conventa, conclusa et iurata in quibusdam dietis apud Frankfordiam et Ulmam separatim celebratis inter sacra- tissimum principem Romanorum regem et eundem Carolum regem minime observavit, imo spreto suo iuramento suaque ex
*) Nachgetragen,
Einleitung. 5 ^
culpa et dolo scienter et spontanie violavit sicque illi tractatus et conventa in eodem nullius sunt vigoris et effectus atque pro nichilo penitus habentur:
Nos, Ladron et magister Jacobus, prefati sacratissimi prin-
cipis nostri Maximiliani regis Romanorum oratores, commissarii,
procuratores et deputati antedicti vigore et auctoritate commis-
sionis nobis ab ipso concesse — cuius vero commissionis tenor
inferius inseritur — cum spectabilibus et prehonorandis viris
Thoma Lovel milite thesaurario camere potentissimi principis
Henrici dei gracia regis Anglie etc. et Henrico Aynesworth
legum doctore in officio privati sigilli eiusdem regis secundario,
oratoribus, commissariis, procuratoribus et deputatis — quorum
quidem auctoritatis et commissionis tenor etiam subinseritur —
auctoritate, vice et nominibus nostrorum principum Romanorum
Anglorumque regum antedictorum et Philippi archiducis Austrie
et Burgundie ducis prehabita matura deliberacione unanimiter
tractavimus, concordavimus, convenimus atque conclusimus ac
per presentes convenimus paciscimurque et concludimus omnia
et singula capitula que sequuntur, modo et forma subsequenti-
bus, Omnibus et singulis aliis conventionibus inter ipsos reges
antehac initis in suo robore permanentibus atque permansuris.
Tenor vero capitulorum inter nos utriusque principis antedicti
commissarios conclusorum sequitur et est talis:
Inprimis nos dictorum illustrissimorum principum Roma- norum et Anglorum regum oratores et deputati antedicti no- minibus eorum et pro eis auctoritate et potestate nobis ab eis ut premittitur concessis corcordamus, convenimus et concludi- mus ipsosque principes nostros firmiter obligamus, quod imme- diate post tres annos post datam presencium proximo futuros vel aliquo tempore citius, si utrique ipsorum regum id utile atque conducibile videatur, uterque prefatorum Romanorum An- glorumque regum contra dictum Carolum Gallorum principem et quemcumque eins successorem bellum publice indicet seque ipsius hostem manifeste declarabit atque sua cum potencia qua per se poterit in regno Francie castrametari, suorum inimico- rum iniurias viribus inibi propulsare et sua iura manu forti deo iuvante recuperare valeat, bellum contra eundem Carolum re- gem eiusque successores invasivum suo proprio ere realiter aget ipsumque regnimi Francie cum huiusmodi potencia in persona propria intrabit et quanto commode poterit continuo progre-
Österrdchisch-cngÜsche Staatsverträge. Bd. I. 3
5i Einleitung.
dietur sicque prefatum Carolum principem suorum communem hostem et eius successores per terram et mare bellicis armis pro eius viribus infestabit, nee alter eorum ab huiusmodi bello sie incepto sine expresso alterius consensu infra duos annos dictam eorum in regnum Francie invasionem proximo et im- mediate sequentes quovis pacto desistet.
Et si contingat — quod deus avertat — quod alter dicto- rum Romanorum et Anglorum regum (omni dolo, colore, Actione et fraude semotis) ex aliqua causa legittima et neccessaria ut puta infirmitate prepeditus fuerit, adeo quod in dicto termino sie statuto in persona propria regnum Francie cum sua potencia ullo modo ut premittitur ingredi nequeat, quod tunc, si alter ipsorum regum in eo termino in persona propria dictum reg- num' prout supradictum est cum sua potencia ingredi velit, alius rex sie impeditus potenciam, qualem secum habuisset si regnum Francie in persona propria ut prefertur ingressus fuisset, cum uno idoneo capitaneo in eodem termino transmittere te- neatur, sie quod per utriusque regis potenciam bellum invasi- vum in regno Francie agatur et continetur simili modo ae si uterque princeps in persona propria dictum bellum invasivura prout supra inseritur egisset.
Item nos, dictorum regum oratores auetoritate nobis ut premittitur commissa, convenimus et eoncludimus ae nostros principes prefatos firmiter obligamus, quod si dicti nostri prin- cipes Romanorum et Anglorum reges ex quavis causa dictum eorum ingressum in Franciam in fine triennii ut prefertur sta- tutum prorogaverint et alium terminum seu alios terminos pro huiusmodi eorum ingressu in Franciam statuerint, quod uterque eorum prineipum tunc teneatur in illo termino seu terminis per eos sie statuto aut statutis bellum invasivum contra dictum Gallorum principem Carolum communem eorum hostem ae eius successores agere et in persona propria cum sua potencia Francie regnum invadere et ipsum bellum continuare, eodem modo ae si in fme ^) dicti triennii uterque eorum dictum reg- num ut premittitur invasisset, licet huiusmodi termini aut ter- minorum prorogacio litteris eorum missivis absque magno illo- rum sigillo super hoc posthae habeatur.
*) Nachgetragen.
Einleitung. ^ 5
Item nos, dictorum regum oratores antedicti auctoritate et potestate quibus supra, convenimus et concludimus ac no- stros principes firmiter obligamus, quod postquam uterque ipso- rum Romanorum et Anglie regum regnum Francie sua cum potencia ingressus fuerit atque bellum in eodem invasivum ut prefertur realiter egerit, neuter ipsorum regum cum dicto Ca- rolo rege aut aliquo successorum suorum treugas, amicicias, confederaciones aut aliquas alias intelligencias inibit aut faciet, aut iniri seu fieri faciet aut acceptabit.
Item nos, sacratissimi principis Romanorum regis oratores antedicti potestate qua supra, spondemus atque promittimus eun- demque regem nostrum firmiter obligamus, quod omnia et sin- gula premissa inter nos et potentissimi principis Anglorum regis oratores prefatos concordata, conventa et conclusa, idem prin- ceps noster Romanorum rex pro sua parte et quatenus ipsum concemunt et attingunt approbabit, ratificabit et in ac sub no- mine proprio una cum manus proprie subscripcione et sui magni sigilli municione infra tres menses post datam presencium proximo futuros innovabit. Tenores regis Romanorum et regis Anglie. In quorum omnium et singulorum premissorum fidem et testimonium nos omnes et singuli Romanorum et Anglorum regum oratores antedicti hiis presentibus manibus propriis sub- scriptis sigilla nostra apposuimus.
Datum apud Oking XII^ die Septembris anno domini mil- lesimo quadringentesimo nonagesimo.
Ladron. De Gondebault. Thomas Lovell. ^) L. S. L. S.
Henricus Aynesworth. L. S.
>) Siegel fehlt.
3^
56 Einleitung.
5.
Bündnis ^^wischen Maximilian I. und Heinrich VIT. gegen Frankreich d, d. Woking 1490 Sept. iß. (Or. R. O.) Rat. Maximilians I. d. d. 1491^ April 6. (Or. R. O.)
Drucke: Rytner L c. VJ4. 14 f. Dumont L c. IUI 2 55.
Universis et singulis presentes litteras inspecturis nos La- dron de Ghevara miles, consiliarius et camerarius et magister Jacobus de Gondebault secretarius in ordiaanciis et guerris sa- cratissimi principis Maximiliani dei gracia Romanoram regis commissarii, procuratores et deputati salutem.
Noveritis quod ^) nos, commissarii et deputati antedicti vi- gore et auctoritate commissionis nobis ab ipso supremo domino nostro concesse, cuius commissionis tenor inferius inseritxir, cum spectabilibus et prenobilibus viris, domino Thoma Lovell milite thesaurario camere potentissimi principis et domini Hen- rici dei gracia regis Anglie etc. et magistro Henrico Aynesworth legum doctore in officio privati sigilli eiusdem potentissimi do- mini regis secundario, oratoribus, commissariis, procuratoribus et deputatis — quorum quidem auctoritatis et commissionis tenor etiam subinseritur — auctoritate, vice et nominibus nostrorum principum Romanorum Anglorumque regum antedictoram pre-. habita matura deliberacione unanimiter tractavimus, concor- davimus, convenimus et conclusimus ac per presentes con- venimus et concludimus paciscimurque omnia et singula capi- tula que sequuntur modo et forma sequentibus, omnibus et singulis aliis convencionibus inter ipsos reges antehac initis ni- hilominus in suo robore permanentibus atque permansuris.
Inprimis quod, licet inter nos iam dudum auctoritate com- missionum nostrarum communicatum, conventum et conclusum Sit, quod propter invasionem alteri eorundem Romanorum aut Anglie regum aut Philippe archiduci Austrie et Burgundie duci seu ducisse Britannie per Gallorum regem factam uterque Ro- manorum et Anglorum regum post alterius regis requisicionem contra Carolum Francorum regem eiusve successores bellum publice indicere et realiter prosequi ac in propriis personis et expensis regnum Francie invadere teneatur, nee a bello sie in-
») NacJigetragen,
Einleitung. ^n
cepto quovis pacto alter sine consensu alterius desistere possit, ut in litteris desuper confectis plenius continetur, nobis tarnen cüctomm Romanoram et Anglorum regum commissariis ante- iüctis Visum est atque auctoritate commissionum nostnram pre- dictanim per presentes convenimus, concordamus et concludi- mus, quod post duos annos dictam eorum in regnum Francie invasionem proximo et immediate sequentes uterque eorum re- gum a bello sie incepto absque alterius expresso consensu libere desistere licebit priore convencione in aliquo non obstante.
Item licet inter nos commissarios antedictos in eisdem lit- teris auctoritate commissionum nostrarum predictarum conven- tum et conclusum sit, quod si post invasionem per Gallorum principem alteri regum Romanorum et Anglie predictorum seu Philippo archiduci Austrie et Burgundie duci aut ducisse Bri- tannie factam alter Romanoram et Anglie regum predictorum alterum requisierit, uterque Romanorum et Anglie regum im- mediate post sex menses a tempore huius requisicionis regnum Francie cum sua potencia personaliter et expensis suis invadere teneatur, ut in litteris superinde confectis plenius continetur:
Nos tamen oratores antedicti auctoritate, vice et nomine supremorum nostroram convenimus, concordavimus et con- clusimus ac per presentes convenimus, concordamus et con- cludimus, quod alteri regum predictorum sie requisito per al- terum immediate post unum annum integrum regnum Francie personaliter cum sua potencia a tempore requisicionis sibi facte invadere sufficiat, priore convencione de tempore semestri non obstante.
Item quod, licet inter nos oratores, commissarios et depu- tatos antedictos in eisdem litteris auctoritate commissionum nostrarum communicatum, conventum et conclusum sit, quod si alter Romanoram aut Anglorum regum propter invasionem sibi seu Philippo archiduci Austrie et Burgundie duci aut du- cisse Britannie per Gallorum principem factam regnum Francie personaliter invadere decreverit et alterum regem ad similem invasionem requisierit tunc, si requirens immediate^) post sex menses a tempore requisicionis huiusmodi realiter regnum Francie cum sua potencia personaliter ingressus fuerit, alter regum pre- dictorum sie requisitus similiter in sua persona cum simili po-
') Nachgetragen,
^S Einleitung.
tencia pariter idem regnum Francie invadere et ingredi teneatur, ut in Ütteris desuper confectis plenius continetur:
Nos tarnen oratores et commissarii antedicti auctoritate commissionum nostrarum ut supra mutuo convenimus, com- municavimus et conclusimus ac per presentes convenimus, com- municamus et concludimus ac principes nostros obligamus et astringimus, quod si alter regum Romanorum et Anglie supra- dictorum dolo, fraude et malo ingenio cessantibus aliquo legit- timo et necessario impedimento ut puta infirmitate detineatur, quominus personaliter regnum Francie invadere aut ingredi possit et alter regum predictorum nihilominus personaliter dic- tum regnum Francie cum sua potencia invadere velit, alter rex tunc sie ut premittitur impeditus exercitum ita sufficientem ac si in persona propria Franciam invasisset sub idoneo capi- taneo gubernandum in Franciam infra supradictum tempus ut premittitur transmittere et bellum incipere ac realiter expensis suis prosequi teneatur, sie quod per utriusque regis potenciam bellum invasivum in regno Francie agatur et continuetur simili modo ac si uterque princeps in persona propria dictum bellum invasivum prout supra inseritur egisset.
Item inter nos commissarios, oratores et deputatos ante- dictos conventum et conclusum est, quod immediate postquam illustrissimus princeps Philippus archidux Austrie et Burgundie dux ad etatem maturam et legittimam pervenerit, tunc sacra- tissimus princeps MaximUianus Romanorum rex procurabit, sol- licitabit, faciet et pro viribus curabit, quod dictus Philippus om- nia et singula in bis et supradictis litteris contenta observabit et perimplebit ac in persona sua et pro se ac nomine suo innovabit et se ad observanciam omnium et singulorum articulorum in bis et supradictis litteris contentorum cum supradictis Roma- norum et Anglie regibus alligabit et confederabit ac quemad- modum alii duo reges supradicti se ad premissa obligarunt et astrinxerunt se sub suo sigillo magno obligabit et astringet.
Item inter nos commissarios, oratores et deputatos ante- dictos auctoritate qua supra conventum et conclusum est, quod per presentes modificaciones, correcciones, limitaciones, inter- pretaciones et addiciones prioribus litteris de quibus supra fit mencio in aliis nullatenus derogetur, sed in omnibus et per per omnia stabunt in omni robore suo et effectu supradictis modificacionibus, correccionibus, limitacionibus, interpretacioni-
Kinleitung. t^g
bus et addicionibus dumtaxat exceptis. Sequuntur tenores regis Romanorum et regis Anglie.
Que omnia et singula supradicta nos, sacratissimi principis Romanorum regis oratores antedicti potestate qua supra, spon- demus atque promittimus eundemque regem nostrum firmiter obligamus, quod idem princeps noster Romanorum rex qua- tenus ipsum attingunt ratificabit, approbabit et in ac sub no- mine suo proprio una cum manus proprie subscripcione et sui magni sigilli municione infra tres menses post datam presen- cium proximo futuros innovabit.
In quorum omnium et singulorum fidem et testimonium nos omnes et singuli Romanorum et Anglorum regum oratores antedicti hiis presentibus manibus propriis subscriptis sigilla nostra apposuimus.
Datum apud Oking XÜI® die Septembris anno domini millesimo quadringentesimo nonagesimo. Ladron. Gondebault. Thomas Lovell. Henricus Aynesworth. L. S. L. S.
6.
Bimdnis ^(wischen Maximilian L, Heinrich VIT., Papst Ale- xander VT,, Spanien, Venedig und Mailand, d. d. Rom 1496 Juli 18, 0
Rat TTeinrichs VTL d, d, Windsor 1496 Sept j2J. (R. O. French Roll. 12.)
Drucke: Rymer l. c. VI 4 loy f. Dumont 1. c. IIII2 s^^ff.
Rex universis et singulis ad quos etc. salutem.
Cum sanctissimus dominus noster Alexander sextus sere- nissimusque dominus Maximilianus Romanorum rex ac Sere- nissimi principes Ferdinandus rex et Elizabetha regina Hispa- niarum necnon illustrissimus dominus Augustinus Barbadico Veneciarum dux et illustrissimus dominus Ludovicus Maria Sforcia Anglus dux Mediolani quandam confederacionem, colli-
0 Da das Original dieses Bündnisses weder im R. O. noch im St.'A. sich vorfindet, wurde die im R. O. erhaltene Ratifikation desselben durch Heinrich VfL \um Abdrucke gebracht.
^O Einleitung.
gacionem, unionem, intelligenciam et ligam ad finem pacis et pro conservanda dignitate et auctoritate prefati sanctissimi do- mini nostri pape atque sedis apostolice necnon pro tocius Chri- stiane religionis salute sub anno domini millesimo quadringen — tesimo nohagesimo quinto die ultima mensis Marcii prout no- bis significarunt invicem contraxerint, inierint atque firmaverint et ut in eandem confederacionem et ligam intraremus sepenu- mero nos requisiverunt et invitarunt:
Unde nos, summopere deo complacere sanctissimoque do- mino nostro inservire ac dignitati auctoritatique sue sanctitatis ac sacre sedis apostolice conservandis totique Christiane reli- gioni pro viribus prodesse studentes necnon ad contemplado- nem serenissimorum prefatorum dominorum atque tarn salutari- bus tamque honestissimis eorum votis et desideriis quantum cum honore nostro valeamus annuere cupientes, nostrum ad eandem sanctitatem suam oratorem sive nuncium dominum Robertum Shirboum cum quibusdam instructionibus nostram super pre- missis meutern continentibus iam paulo ante transmisimus.
Qui quidem orator sive nuncius noster in urbe Romana cum sua sanctitate ceterorumque serenissimorum principum ante- dictorum oratoribus constitutus et ab eodem sanctissimo domino nostro confederatorumque predictorum oratoribus ac procura- toribus de novo requisitus et invitatus dictam ligam, coUiga- cionem et unionem anno domini millesimo quadringentesimo nonagesimo sexto die vero decima octava mensis Julii nomine nostro intravit ipsumque sie intrantem prefatus sanctissimus dominus noster et predictorum principum oratores et procura- tores nominibus suorum dominorum acceptarunt et admiserunt ac de novo ligam, colligacionem et unionem predictas quoad capitula subsequencia ut premittitur nominibus predictis inie- runt et contraxerunt.
Quorum autem dictorum lige ac capitulorum, sie ut pre- fertur per ipsum oratorem nostrum de novo conclusorum, tenor sequitur et est talis.
Et primo supranominati, sanctissimus dominus noster do- minus Alexander papa sextus pro se et successoribus suis ca- nonice intrantibus ac sancte Romane ecclesie ^) adherentibus, commendatis et subditis, nee non Serenissimus dominus Maxi-
*) i4 = sancta Romana ecclesia.
Einleitung. 4 1
milianus Romanorum rex, Hemicus Anglie rex eius nominis septimus, Ferdinandus et Elizabetha rex et regina Hispaniarum et illustrissimi domini Augustinus Barbadico dux Veneciarum et Ludovicus Maria Sforcia Anglus dux Mediolanensis,*) pro se et successoribus suis ac adherentibus, commendatis et subditis et pro eis et quolibet eorum respective procuratores et oratores supranominati nominibus quibus supra ineunt et contrahunt bonam, meram et puram unionem, confederacionem, intelligen- ciam et ligam duraturam usque ad annos viginti quinque et ultra usque ad illud totum tempus quod ipsis partibus placi- tum fuerit ad mutuam ut dictum est conservacionem statuum parcium predictarum et uniuscuiuscunque earum contra omnes et quoscumque quiqui illi fuerint dominos et potentatus in Italia impresencianim statum habentes et tenentes et si durante liga huiusmodi statum habere in Italia desierint, qui de cetero non provocati et non lacessiti offenderent per se vel alium par- tes predictas vel ipsarum aliquam seu Status adherentes, com- mendatos et subditos uniuscuiusque parcium predictarum.
Item convenerunt, quod prefatus sanctissimus dominus noster iuvare debeat confederatos predictos cum armis spiritua- libus iuxta rei exigenciam et quantum de iure licuerit sue sanctitati.
Item si forte occurreret quod deus avertat quod ad bel- lum deveniret, non possit quovis modo fieri pax, nisi cum sciencia sociorum et cum reservacione et sine preiudicio pre- sentis confederacionis et lige.
Item casu quo offendens offenso pro oflfensione satisfac- cionem exhiberet, treugas et inducias peteret, a bello aut mo- lestia desistere et se coram confederatis iuri subicere vellet teneatur tunc offensus acquiescere et partes illas oblatas iudicio et consilio confederatorum acceptare et relinquere. Et si talis offensus noUet, possint ceteri ex liga auxilium in eo casu ab ipso oflfenso amovere et pro eo bello de cetero denegare.
Item convenerunt, quod aliqua pars predictarum facta con- clusione presentis lige non possit ad aliquam intelligenciam seu ligam devenire cum aliqua potencia habente ut superius est expressum in Italia statum nisi de communi consensu et vo- luntate omnium parcium et nisi fuerit sine preiudicio et cum
*) i4 = medeolanensis.
^2 Einleitung.
reservacione capitulorum presentis lige, quibus nullo modo liceat derogari.
Item reservetur unicuique domino et potentatui locus in- grediendi hanc ligam secundum uniuscuiusque decenciam cum illis modis, condicionibus et obligacionibus, que partibus con- trahentibus hanc ligam vise fuerint et placebunt.
Item post conclusionem presentis lige teneantur partes et quelibet earum infra menses tres nominasse invicem suos ad- herentes et commendatos cum hac declaracione pro maiori cau- tela, quod nuUa parcium nominare possit in huiusmodi deno- minacione facienda aliquem dominum aut potentatum, qui dig- nitate, titulo aut potencia non sit inferior unicuique parcium principalium huius confederacionis; et hoc quoniam, siquisma- ioris gradus beneficio ipsius confederacionis uti voluerit, equum quoque est eum aliorum confederatorum cognicionibus et alli- gacionibus pariter subiacere, prout partibus contrahentibus \'i- sum fuerit conveniens.
Item presens liga et confederacio per partes contrahentes infra terminum trium mensium a die stipulacionis presentis imio- nis et lige hincinde in forma publica et autentica per publica instrumenta et literas debeat approbari et ratificari instrumen- taque vel litere ratificacionis huiusmodi vicissim mitti et tradi debeant, firmis nichilominus remanentibus in omnem eventum aliis Omnibus capitulis huius confederacionis.
Item convenerunt, quod presens liga per sanctissimum do- minum nostrum et illustrissimos duces prefatos solempniter publicari debeat die dominico ultima presentis mensis Julii, qui erit in terris et dominus cuiuslibet eorum, cum solempnitatibus et processionibus demonstracionibusque et signis gaudii et leticie ut est consuetum; et hoc idem servetur a cesarea maiestate, serenissimis regibus Hispaniarum et Anglie faciantque similem publicacionem post habitam noticiam in una ex festivitatibus pro signis sequentibus ipsam noticiam a maiestatibus suis ha- bitam.
Item ne magis potentes minus potentes opprimant utque cuilibet quod sibi iure competit reddatur convenerunt partes predicte, quod si forte occurreret ad bellum devenire in quo hello caperentur a copiis confederatorum dominia, castra, loca aut bona, que essent aut fuissent alicuius ipsarum parcium sive earum adherencium et commendatorum simihterque illorum, qui
Einleitung. 43
de consensu et voluntate confederatorum post conclusionem lige ligam intrabunt, in hoc casu ipsa dominia, castra, loca et bona restitni debeant spoliatis cum illis pactis et condicionibus, que partibus contrahentibus hanc ligam videbuntur.
Item si aliqua pars in liga comprehensa vel que post con- tractum lige ligam intrabit aut domini vel comunitates pro ad- herentibus aut commendatis dati per aliquam parcium in liga comprehensarum offenderet aliquem ex partibus principalibus seu adherentes aut commendatos alicuius ipsarum parcium, non intelligatur liga violata quoad alias partes principales non con- tra facientes, sed omnes alle partes principales in liga compre- hense teneantur ad requisicionem oflfensi contra offendentem subsidia prestare offenso pro eius defensione bona fide secun. dum casus exigenciam, quemadmodum facerent et facere de- berent si talis offendens non esset in liga tanquam principalis aut accessorius in liga comprehensus.
Item contingente casu belli (quod absit) cum aliquo ex colligatis vel in liga comprehensis partes alie non solum tene- antur non dare transitum et receptum ac victualia gentibus ad oflfensam alicuius parcium transeuntibus, sed illis transitum in- terdicere non solum denegando sibi predicta, sed eciam ob- sistendo ne transeant ad offensam ut supra bona fide et secun- dum casus exigenciam.
Item quod aliqua parcium predictarum non possit nee de- beat accipere nee conducere ad servicia et stipendia sua ali- quem capitaneum armorum, ductorem, conestabilem, vel alium stipendiarium alicuius alterius partis sine sciencia et consensu illius partis cuius esset stipendiarius. Et si aliquis ex predictis capitaneis armorum, ductoribus, armigeris, conestabilibus et sti- pendiariis fugeret et se reciperet in dominium alicuius ex eis- dem partibus, pars illa in cuius dominium huiusmodi transfu- gerent teneatur ad omnem requisicionem et instanciam partis a qua aufugerent eos realiter et personaliter detineri facere in quocumque loco dominii sui, nee possint relaxari donec resti- tuerint quicquid abstulerint aut cum hiis a quibus aufugerint concordes fuerint.
Item cum ex laudabili consuetudine et sacrorum canonum institutis Serenissimus dominus Romanorum rex ad imperato- rium culmen electus pro cesareo diademate accipiendo Romam Sit profecturus, prefati sanctissimus dominus noster et illustris-
44 Kinleitung.
simi domini duces promiserunt et promittunt prefate cesarie maiestati et omnibus copiis suis transitum liberum per omnes civitates et quecumque loca et passus dicionum suarum et cum exhibicione commeatuum necessariorum, qui tarnen solvi de- beant ab ipsis gentibus precio convenienti, nee aliqua molestia, iniuria, dampnum aut offensio inferri debeant ab eisdem copiis alicui subditorum aut locorum prefati serenissimi domini nostri et illustrissimorum dominorum ducum, qui similiter prestabunt omne auxilium et favorem oportunum pro habundanciori copia commeatuum predictorum.
Item pro declaranda universo orbi summa observancia, qua illustrissimi et excellentissimi domini Veneciarum et Medio- lani duces prosequuntur cesaream maiestatem, prefati illustris- simi domini duces promiserunt eidem maiestati profisciscenti Romam ad accipiendam coronam imperii sui mittere ad eam comitandum elmettos quadringentos pro quolibet ipsorum do- minorum ducum propriis stipendiis et impensis; que quidem copie comitari debeant maiestatem prenominatam Romam us- que et stare ad omnem ipsius obedienciam et mandatum. Et insuper supranominatus dominus Robertus ut principalis ac privata persona ac vice et nomine supranominati serenissimi domini regis Anglie, pro quo de rato et ratihabicione promisit et convenit simili solempni stipulacione interveniente cum con* federatis et colligatis predictis et Stephano quondam Alexandri civi Narvien. publico apostolica et imperiali auctoritatibus et camere apostolice notario, tunc ut publice persone presenti sti- pulanti et recipienti pro eis, quod Serenissimus rex Anglie suus principalis omnia et singula in dictis capitulis et presenti con- tractu contenta et expressa per publicum instrumentum, sive per eins literas regias sue maiestatis signatas et solito sigillo pro more regni eins sigillatas in autentica forma, libere et ab- solute infra tres menses proxime futuros a die presentis sti- pulacionis computandos apud dominos confederatos ratificabit, acceptabit et emologabit ut iacent ; promittentes supranominatus sanctissimus dominus noster ut supra ac oratores et procura- tores prefati et ipsorum quilibet nomine suorum principalium predictorum respective invicem inter se solempni stipulacione interveniente et notario suprascripto ut publice persone presenti stipulanti et recipienti pro eis et eorum quolibet heredibusque et successoribus suis et omnibus quorum interest, intererit aut
Einleitung. a^
interesse poterit, quomodolibet in futurum premissa omnia et singula in presenti contractu et capitulis suprascriptis contenta et expressa prout iacent attendere, observare et eflfectualiter adimplere et nuUo modo contrafacere vel venire per se vel per alium seu alios aliqua racione, occasione vel causa, directe vel indirecte, tacite vel expresse, publice vel occulte, aut quovis quesito colore, sub pena eadem, que in contractu alterius lige de qua supra exposita et expressa fuit et est per partem con- trafacientem ipso facto incurrenda et partibus observantibus ap- plicanda; qua pena commissa vel non, soluta vel non, exacta vel non, nichilominus predicta omnia et singula recta sint et fmna perdurent; obligantesque videlicet sanctissimus dominus noster sua et Romane ecclesie, procuratores vero prefati eis- dem nominibus eomndem suorum principalium bona respective presencia et futura statusque et dominia eorum pro observa- cione et implemento predictorum omnium et singulorum; re- nunciantes excepcioni non sie celebrati contractus, rei non sie vel alias geste, excepcioni doli mali, metus, condicioni indebite sine causa vel ex iniusta causa et omnibus aliis excepcionibus eis et ipsorum cuilibet nominibus predictis adversus premissa et quodlibet premissorum quomodolibet competentibus et com- petituris.
Per hunc autem presentis lige contractum cum prefato serenissimo domino rege Anglie inite prefati confederati vide- licet sanctissimus dominus noster, serenissimi Romanorum et Hispaniarum reges et regina necnon illustrissimi domini Vene- ciarum et Mediolani duces et pro eis procuratores prefati dictis nominibus non intellexerunt nee intelligunt recedere aliquo modo a supradicta liga et confederacione inter eos inita et cele- brata, die ultima mensis Marcii millesimo quadringentesimo nonagesimo quinto, de qua supra in principio fitmencio, neque intelligunt in aliquo ab eadem liga capitulis et obligacionibus ceterisque aliis in ea contentis esse recessum aliisque deroga- tum, preiudicatum seu quomodolibet alteratum, sed in omnibus et *) per omnia illam firmam, ratam et immutatam perdurare ac penitus observare et implere, perinde ac si presens liga et confederacio cum predicto serenissimo domino rege facta mi- nima fiiissent.
») et fehlt im Or.
46 Einleitung.
Et pro maiori omnium et singulorum predictorum robor^ et firmitate sanctissimus dominus noster in verbo pontificis af— firmavit, oratores vero et procuratores prefati et quilibet ipso— rum in animas suorum principalium predictorum in pectoribus ad sancta dei evangelia corporaliter manutacta scripture respec- tive iuraverunt premissa omnia et singula vera esse et ea at- tendere et observare ut supra sub pena et obligacione pre- dictis, rogantes notarium suprascriptum, ut de predictis Omni- bus et singulis publicum conficeret instrumentum unum vel plura conformia ad futuram rei memoriam.
Acta fuerunt hec Rome in palacio apostolico apud sanc- tum Petrum in aula pontificum anno domini millesimo qua- dringentesimo nonagesimo sexto dieque decima octava mensis Julii supradicti.
Presentibus ibidem reverendis in Christo patribus et do- minis Bartholomeo archiepiscopo Cusenten.; L. episcopo Capu- taquen., sanctissimi domini nostri secretariis; Jeronimo episcopo Archadien.; Felino episcopo Pennen.; Johanne electo Tüllen.; Johanne Baptista episcopo Mutinen., ipsius sanctissimi domini nostri datario; Francisco de Borgia electo Thrauen.; Martino de Azpedia, apostolice sedis protonotario ; Antonio de Monte sacri palacii apostolici causarum auditore; Johanne de Montay, oratore serenissimi domini regis Hungarie; Johanne Copis, ar- chidiacono Leodien.; Francisco de Parma, in maiori parco ab- breviatore et Antonio Fabregnes, cubiculario sanctissimi nostri pape, testibus ad premissa vocatis, habitis et specialiter requi- sitis et rogatis.
Que quidem omnia et singula prefata capitula sive arti- culos in hac nova liga contenta laudamus, approbamus, con- firmamus, ratificamus et emologamus. In quorum etc.
Datum in castro nostro de Wyndesore anno domini mil- lesimo quadringentesimo nonagesimo sexto, regni vero nostri duodecimo mensisque Septembris die vicesimo tercio.
Consimiles litere in omnibus erant per dominum regem eis- dem loco et tempore signate, sigillate et expedite, preter quam quod inthemate ista clausula eratjapposita et adiecta postverbum „unionem" primitus tamen contentis in dicta liga die ultima Marcii conclusa, mutuum videlicet succursum sive subsidium dictorum confederatorum concernentibus propter nimiam loco- rum distanciam ceterasque causas in dictis nostris instruccioni-
Einleitung. ^'j
biis palam exhibitis et ostensis specificatas ex sanctissimi do- rnini nostri ac aliorum serenissimorum principum prefatorum oratorum et procuratorum consensu penitus omissis. Et in rati- ficacione eiusdem apponatur ista clausula mutuum succursum sive subsidium minime concernencia, videlicet immediate post "hoc verbum „contenta" et immediate ante hoc verbum ,J[au- damus."
7.
Hatidelsvertrag ^w/scJuii Maximilian 1. und Heinrich VIL J. J. Atitwerpen i$o2 Juni 19. (Ot\ St.-A. u, R. O.J Rat Heinrichs VIL d. d. Westminster 1^02 Aug. 14. (Or, St'A. ;) Maximilians I. d. d. Augsburg i^o2ßJuli 28. fOr. R. O.J
Drucke: Rymer l. c\ V\4 174 f. Dumont L c, iy\i ^o f.
Universis et singulis ad quorum noticias presentes littere per- venerint Karolus Somerset unus militum ordinis garterii ac unus camerariorum et capitaneus garde illustrissimi regis Anglie ac magister Willielmus Warham in episcopum Londoniensem elec- tus, ambassiatores, procuratores, oratores et commissarii in hac parte serenissimi ac metuendissimi domini nostri supremi Hen- rici dei gracia regis Anglie et Francie et domini Hibernie sa- lutem. Sciatis, quod nos pro dicto seienissimo principe nostro Anglie rege antedicto suisque heredibus et successoribus atque eius et eorum nomine auctoritate nobis ab eodem rege nostro per litteras suas patentes commissa, quarum tenor inferius se- quitur % cum venerabilibus viris Cornelio de Bergis aurei vel- leris milite, domino temporal! de Melin et Zevenberghes, ma- rescallo illustrissimi principis domini Philippi archiducis Au- strie, Henrico de Wittem milite aurei velleris domino tem- poral! de Bersell, gubernatore domini Karoli ducis Luxenber- gensis etc. et Judoco Prant milite domino temporal! de Blaes- velt, ambassiatoribus, procuratoribus, oratoribus et commissariis sacratissimi principis Maximilian! Romanorum regis semper au- gusti, archiducis Austrie etc. ad infrascripta per ipsius regis Romanorum litteras patentes deputatis, quarum eciam tenor in-
<) Abgedruckt u, a, Rymer L c. VI4 17^,
48 Einleitung.
ferius sequitur^), convenimus, contraximus et conclusimus ac per presentes convenimus, contrahimus et concludimus omnes et singulos mercium et mercandisarum intercursus sequentes articulos.
Inprimis conventum, concordatum et conclusum est, quod omnes et singiili mercatores regni Anglie, dominii Hibemie, ville et marchiarum Calesii et eorum factores, famuliares, negociomm gestores et ministri, naute, magistri navium et marinarii po- terunt de cetero navigare, ire, transire et redire per terram, mare et aquas dulces necnon eundo et redemido conversari, esse et morari secure et libere in patriis, terris et dominus Se- renissimi regis Romanorum et eciam in portubus et litoribus patriarum, terrarum et dominiorum predictorum per ipsum re- gem Romanorum aiictorizatis, in villis videlicet ubi custumarii et alii officiarii regales sunt ordinati ad vacandum et attenden- dum pro et super introitu et exitu navium, mercatorum et mer- candisarum et non alibi nee in aliis locis cum eorum bonis et mercandisis in patriis, terris et dominus ipsius regis Romanorum non prohibitis ac cum navibus quibuscunque et cum merca- toribus patriarum, terrarum et dominiorum predictorum seu eorum factoribus, famuliaribus et negociorum gestoribus ac mi- nistris necnon cum omnibus aliis mercatoribus cuiuscumque nacionis existant et eorum factoribus, famuliaribus et negocio- rum gestoribus ac ministris de quibuscumque mercandisis et rebus non prohibitis libere mercare, emere, commercium habere et vendere ac mercandisias facere; poterintque ad et in pre- dictos portus et litora patriarum, terrarum et dominiorum pre- fati domini regis Romanorum tam eorum propria bona quam aliena ut prefertur non prohibita ducere, vel duci facere et ab ipsis portubus seu litoribus quocienscumque, quandocumque et quocumque voluerint cum predictis bonis, mercandisis et navi- bus secure recedere et redire.
Et pari modo omnes et singuli mercatores patriarum, ter- rarum et dominiorum prefati domini regis Romanorum et eorum factores, famuliares, negociorum gestores et ministri, naute, ma- gistri navium et marinarii poterunt de cetero secure et libere navigare, ire, transire et redire per terram, mare et aquas dul- ces necnon eundo et redeundo conversari, esse et morari secure
*) Abgedruckt u, a, Rymer l, c, Vj^ ly^.
Einleitung. 40
et libere in dictis regno Anglie, dominio Hibernie, villa et mar- chiis Calesii et eciam in portubus et litoribus eorundem per prefatum dominum regem Anglie auctorizatis, in villis videlicet ubi custumarii ac alii officiarii regii sunt ordinati ad vacandum et attendendum pro et super introitu et exitu navium, merca- torum et mercandisarum et non alibi nee in aliis locis cum eorum bonis et mercandisis in dicto regno Anglie, dominio Hi- bernie, vel villa et marchiis Calesii non prohibitis ac cum na- vibus quibuscumque et cum mercatoribus Anglie, Hibernie et Calesii ac marchiarum eiusdem seu eorum factoribus, famuliari- bus, negociorum gestoribus ac ministris necnon cum omnibus aliis mercatoribus cuiuscumque nacionis existant et eorum fac- toribus, famuliaribus et negociorum gestoribus et ministris de quibuscumque mercandisis et rebus non prohibitis libere mercari, emere, commercium habere et vendere ac mercandisias facere ; poteruntque ad et in predictos portus Anglie, Hibernie ac Calesii tarn eorum propria bona quam aliena ut prefertur non pro- hibita ducere vel duci facere et ab ipsis portubus seu litoribus quocienscumque, quandocumque et quocumque voluerint cum predictis bonis, mercandisis et navibus libere et secure recedere et redire, absque eo quod aliqui mercatores regnorum, pa- triarum, terrarum alicuius principis principum predictorum per ipsos principes seu eorum officiarios quovis pacto redargui vel aliqua pena multari possint, vel quod per eosdem ipsis mer- catoribus aliquod dampnum, preiudicium vel impedimentum fieri aut inferri possit per viam facti occasione guerre vel depre- dacionum aut attemptatorum factorum vel fiendorum vel alio modo ex causa quacumque, solvendo tamen quantum attinet ad mercatores utriusque partis parcium predictarum pro rebus, bo- nis et mercandisis suis iura et theolonea pro eisdem debita et consueta.
Item conventum est, quod presentem tractatum ac omnia et singula capitula in eodem contenta uterque princeps prin- cipum predictorum per litteras suas patentes magnis sigillis suis sigillatas et manibus suis propriis subscriptas et subsignatas in- fra duos menses datam presencium proxime et immediate se- quentes acceptabit, confirmabit et ratificabit, omnesque'et sin- gulos tam iuris quam facti defectus et presertim si que sunt racione commissionis aut commissionum principum predictorum, ita ut si ad presentem tractatum aut ad aliquod in eodem con-
Österrdchisch-eoglische SUatsverträgc Bd. I. 4
^O Einleitung.
tentum et nominibus eorundem principum per nos conclusum in aliqua sua parte aliqua commissio commissionum predicta- rum non satis ampla ac sufficiens videatur, per suas litteras con- finnatorias ut premittitur signatas et sigillatas suplebit bene- ficioque omnium et singulorum canonum ac legum, quos qui- dem canones ac leges pro hie expressis habemus; quibus propter defectum alicuius commissionis commissionum predictarum ali- cui articulorum presentis tractatus in parte vel in toto derogari possit in dictis suis litteris confirmatoriis palam et expresse re- nunciabit et nos commissarii principum predictorum eorundem nominibus renunciamus per presentes. Promittetque uterque princeps principum predictorum bona fide et in verbo regio omnia et singula capitula presentis tractatus et in eis aut eorum aliquo contenta quantum ad eos pertinet pure, fideliter ac in- violabiliter teuere, adimplere et observare et ab aliis teneri, adimpleri et observari facere, nee contra ea aut eorum aliquod facere aut venire, fierive aut xeniri uUo unquam tempore con- sentire vel permittere. Quas quidem litteras confirmatorias et ratificatorias ut premittitur sigillatas et subsignatas uterque principum predictorum infra dictos duos menses in civitate Lon- doniens commissariis sufficienter in ea parte deputatis vicissim tradet et deliberabit, tradive et deliberari faciet.
[tem conventum est, quod dictus sacratissimus Roma- norum rex omnia et singula capitula presentis tractatus vel saltem tenorem et elTectum eorundem in dignioribus civitati- bus et opidis patriarum suarum immediate post tradicionem dictarum litterarum confirmatoriarum publicari, notificari ac pro- clamari faciet cum effectu, et dictus Serenissimus rex Anglie omnia et singula huiusmodi capitula presentis tractatus vel sal- tem tenorem et effectum eorundem immediate post tradicionem dictarum litterarum ut premittitur confirmatoriarum in digniori- bus civitatibus et opidis regni sui publicari aut proclamari faciet cum effectu.
Sequuntur tenores commissionum factarum commissariis illustrissimi regis Anglie et sacratissimi regis Romanorum. i)
In quorum omnium et singulorum premissorum fidem et testimonium nos Serenissimi regis Anglie commissarii antedicti sigilla nostra presentibus apposuimus et nomina nostra mani-
*) VgL die Anw. p. ^7.
Einleitung. ^ I
bus nostris propriis subscripsimus. Datum apud Andwerpiam decimo nono die mensis Junii anno domini millesimo quin- gentesimo secundo.
C Somerset. William Warham.
8.
Freundschaftsbündnis :(uoischen Maximilian L und Heinrich VIL d. d. Antwerpen i$o2 funi 20, (Or. St-A, //. R, 0,J Rat. Heinrichs VH. d, d, Westminster 1^02 Augtist 14, (Or. St,-A, ;) Maximilians I. Augsburg i$o2 Juli 28. (Or, R, O,)
Drucke: Rymer U c, VI4 180 ff, Dumont h c, IVji ^4 ff.
Universis et singulis ad quorum noticias presentes littere pervenerint Karolus Somerset unus militum ordinis garterii ac unus camerariprum et capitaneus garde illustrissimi regis Anglie ac magister Willielmus Warham in episcopum Londoniensem electus, ambassiatores, procuratores, oratores et commissarii in hac parte serenissimi ac metuendissimi domini nostri supremi Henrici dei gracia regis Anglie et Francie et domini Hibernie salutem. Sciatis, quod nos pro dicto serenissimo principe nostro Anglie rege antedicto suisque heredibus et successoribus atque eins et eorum nomine, auctoritate nobis ab eodem rege nostro per litteras suas patentes commissa, quarum tenor inferius se- quitur*), cum venerabilibus viris Cornelio de Bergis aurei vel- leris milite, domino temporali de Melin et Zevenberghes etcl, marescallo illustrissimi principis domini Philippi archiducis Au- strie, Henrico de Wittem milite aurei velleris, domino temporali de Bersell, gubernatorem domini Karoli ducis Luxenbergensis etc. et Judoco Prant milite, domino temporali de Blaesvelt, ambas- siatoribus, procuratoribus, oratoribus et commissariis sacratissimi principis Maximiliani Romanorum regis semper augusti archi- ducis Austrie etc. ad infrascripta per ipsius regis Romanorum litteras patentes deputatis, quarum eciam tenor inferius sequi- tur *), convenimus, contraximus et conclusimus ac per presentes convenimus, contrahimus et concludimus omnes et singulos pacis et amiciciarum sequentes articulos.
*) Vgl. Rymer l. c. VI4 j8j. «) VgL Rpner l. c VI4 i8a.
4^
c^ • Einleitung.
Inprimis iiiter nos oratores, ambassiatores et commissarios nominibus principum nostrorum appunctuatum, conventum, con- cordatum et conclusum est, quod inter sacratissimum Romano- rum et serenissimum Anglie reges, eorum heredes et successores, regna, patrias et dominia, terras, districtus et iurisdicciones ac alia loca quecumque sub eonim obediencia vel iurisdiccione existencia iure hereditario vel successario ad eos aut eorum alterum spec- tancia et pertinencia, necnon vasallos, ligeos homines subditos- que suos quoscumque presentes et futuros, tam ecclesiasticos quam seculares, cuiuscumque gradus, preeminencie, Status aut condicionis existant, sit bona, realis, sincera, vera, integra et firma pax, amicicia, liga, confederacio et guerranim abstinencia per terram, mare et aquas dulces et ubique locorum de ceten^ et in antea semper perpetuis futuris temporibus duratura.
Item conventum et conclusum est, quod nuUus dictorum principum movebit aut faciet per se aut subditos suos aut per alios quoscumque moveri aut fieri permittet guerram per ter- ram, mare neque aquas dulces adversus alterum dictorum prin- cipum eorumve subditos aut ligeos suos nee dabit auxilium, consilium vel favorem publice vel occulte, ut huiusmodi guerra moveatur vel excitetur quovis modo.
Item pro securiori firmitate et observacione pacis, amicicie, confederacionis et intelügencie predictarum conventum, concor- datum et conclusum est, quod neuter regum predictorum in sua regna, patrias, dominia, portus, districtus, territoria, obediencias vel iurisdicciones quovis modo receptabit aut a subditis suis eorum alter receptari permittet aliquem vel aliquos eorum vel alterius eorum rebellem, proditorem aut transftigam, rebelles, proditores aut transfugas cuiuscumque dignitatis, Status, gradus aut condicionis existant, eciam si ducali aut alia dignitate qua- cumque prefulgeant, de crimine lese magestatis suspectum, re- putatum seu convictum, suspectos, reputatos aut convictos, nee huiusmodi rebelli, proditori sive transfuge, rebellibus, proditori- bus sive transfugis in suis aut alienis regnis, patriis, terris, do- minus, portubus, districtubus, territoriis, obedienciis vel iuris- diccionibus dabit aut a subditis suis dari seu prestari permittet verbo, facto aut scripto aut alio modo quocumque consilium, auxilium, favorem, subsidium aut assistenciam publice vel occulte.
Item conventum est quod si alter regum predictorum ali- quem vel aliquos suum vel suos fuis^e et esse rebellem vel
Einleitung. ra
rebelies, profugum vel profugos et in sua regna, patrias, do- minia, terras, portus vel districtus aut eorum aliquem receptum esse vel receptos aut ibidem latitare aut se tenere per litteras suas alten signicaverit aut declaraverit, tunc pars illa, que huius- modi litteras receperit vel cui taliter significatum aut declaratum fuerit, huiusmodi rebellem vel rebelles, profugum vel profugos infra decem dies a die significacionis predicte proximo et con- tinue numerandos tenebitur illum et illos illico proscribere et bannire sub poena capitali et talem proscripcionem sive ban- num contempnentem vel contempnentes eadem pena statim et sine dilacione aut excusacione quacumque effectualiter pimiet seu puniri faciet.
Item, quia firma amicicia inter principes esse non possit, si alter principum hostes aut rebelles alterius in suis regnis, pa- triis, terris, dominus aut obedienciis se continere permiserit, con- ventum, concordatum et conclusum est, quod uterque princeps principum predictorum omnes et singulos rebelles, profugum vel profugos alterius principis, qui iam in suis regnis, patriis, terris, dominus, villis, portubus, districtibus, obedienciis, terri- toriis aut iurisdiccionibus existunt, ab eisdem regnis, patriis, terris, dominus, villis, portubus, districtibus, territoriis, obedien- ciis aut iurisdiccionibus immediate post datam presencium sub pena capitali in locis publicis perpetuo banniet et proscribet; et si eorum aliquis vel aliqui post et contra huiusmodi pro- clamacionem, bannicionem et proscripcionem in aliquo loco regnorum, terrarum, dominiorum, territoriorum , districtuum, portuum, obedienciarum aut iurisdiccionum suorum predictorum steterit vel steterint, vel in eadem regna, terras, dominia, terri- toria, iurisdicciones vel portus redierit vel redierint vel in eisdem vel eorum aliquo repertus aut reperti fuerint, princeps in cuius regnis, terris, dominus, territoriis, districtibus, portubus vel iuris- diccionibus sie steterit aut steterint vel ad que redierit vel re- dierint aut in eisdem inventus aut inventi fuerint, eos et eorum quemlibet in aliqua civitate, opido vel loco insigni et in eius- dem civitatis, opidi et loci loco, ubi capitales execuciones fieri consueverunt, infra decem dies postquam sie inventus aut in- venti fuerint capitali execucioni publice demandabit
Item conventum, concordatum et conclusum est, quod sacra- tissimus rex Romanorum necnon illustrissimus princeps dominus Philippus, archidux Austrie, carissimus eiusdem regis primogeni-
e ^ Einleilung.
tus dignissimum et antiquissimum ordinem garterii, quam primum post datam presencium fieri posset, admittent et acceptabunt et eodem ordine palam et publice utentur ac omnia et singula statuta, ordinaciones et consuetudines eiusdem ordinis, nisi qua- tenus cum eis dispensatum fuerit, inviolabiliter observabunt ^)
Item conventum est, quod illustrissimus rex Anglie nee- non Serenissimus dominus Henricus princeps Wallie carissimus eiusdem regis filius et heres approbatissimum ordinem aurei velleris, quam primum post datam presencium fieri possit, ad- mittent et acceptabunt et eodem ordine palam et publice uten- tur ac omnia et singula statuta, ordinaciones et consuetudines eiusdem ordinis, nisi quatenus cum eis dispensatum fiierit, in- violabiliter observabunt.
Item conventum, concordatum et conclusum est, quod in presentibus pace et amicicia comprehendantur amici, confederati et alligati utriusque principis si comprehendi voluerint et eorum regna et dominia et super hoc animos suos declaraverint et idem infra sex menses ex nunc proxime sequentes desidera- verint ; et specialiter pro parte excellentissimi regis Anglie, rex Ludovicus Francie et Hispanie, Portugalie, Scocie atque Dacie reges, archidux Austrie, duces Veneciarum, Ferrarie et Sebaudie necnon societates mercatorum Hanze theutonice; et pro parte regis Romanorum rex Ludovicus Francie ac Hispanie et Scocie reges necnon Philippus filius suus Austrie archidux.
Item conventum, concordatum et conclusum est, quod omnes et singuli heredes et successores omnium et singulorum regum Anglie et Romanorum infra sex menses proxime et im- mediate sequentes obitum dicti principis decedentis litteras suas omnium et singulorum capitulorum in presenti tractatu et da- tura eiusdem comprehensorum et conclusorum ratificatorias et confirmatorias magnoque suo sigillo sigillatas alteri eorundem principum heredibus et successoribus suis tradent et delibera- bunt, tradive et deliberari facient.
Item conventum est, quod presentem tractatum ac omnia et singula capitula in eodem contenta uterque princeps prin- cipum predictorum per litteras suas patentes magnis sigillis suis sigillatas et manibus suis propriis subscriptas et subsignatas in- fra duos menses datam presencium proxime et immediate se-
<) Vgl. Husch /. c. iS^f, und ^7^ f.
Einleitung. cc
quentes acceptabit, confirmabit et ratificabit, omnesque et sin- gulüs tam iuris quam facti defectus et presertim, si qui sint ra- cione commissionis aut commissionum principum predictorum, ita ut si ad präsentem tractatum aut ad aliquod in eodem con- tentum et nominibus eorundem principum per nos conclusum in aliqua sua parte aliqua commissio commissionum predicta- rum non satis ampla ac sufficiens videatur, per suas litteras confirmatorias ut premittitur signatas et sigillatas suplebit be- neficioque omnium et singulorum canonum ac legum, quos qui- dem canones ac leges pro hie expressis habemus; quibus propter defectum alicuius commissionis commissionimi predictarum ali- cui articulorum presentis tractatus in parte vel in toto derogari possit in dictis suis litteris confirmatoriis palam et expresse re- nunciabit et nos commissarii principum predictorum eorundem nominibus renunciamus per presentes. Quas quidem literas confirmatorias et ratificatorias ut premittitiu* sigillatas et sub- signatas uterque princeps principum predictorum infra dictos duos menses in civitate Londoniensi commissariis sufficienter in ea parte deputatis vicissim tradet et deliberabit aut tradive et deliberari faciet.
Item conventum, concordatum et conclusum est, quod uterque princeps principum predictorum infra quatuor menses proxime et immediate sequentes datam dictarum litterarum con- firmatoriarum per utrumque principem principum predictorum ut premittitur suis sigillis sigillatarum et suis manibus sub- scriptarum et subsignatarum ac in civitate Londoniensi commis- sariis utriusque principis principum predictorum in ea parte sul- ticienter auctorizatis traditarum et liberatarum iusiurandum tam per sancta dei evangelia per eorum utrumque corporaliter tacta quam ad et per sacrosanctum corpus domini nostri Jhesu Cristi per eosdem corporaliter visum, in presencia illius quem prin- cipes antedicti duxerint deputandum sine dilacione aut excu- sacione quacumque dabit ac prestabit, quod bona fide et sine fraude ac dolo aut sinistra interpretacione quacumque bene, fideliter ac inviolabiliter omnia et singula capitula presentis trac- tatus ac omnia in eisdem aut eorum aliquo contenta tenebit, observabit et adimplebit et ab aliis teneri, adimpleri et obser- vari faciet ac mandabit , nee aliquod contra aliquam partem ali- cuius articuli presentis tractatus publice vel occulte fieri aut at-
^6 Einleitung.
temptari permittet, sed expresse et cum effectu contradicet et impediet.
Item nos omnes et singuli commissarii utriusque principis principum predictorum fatemur per presentes, nos et nostrum quemlibet ad sancta dei evangelia per nos corporaliter tacta nominibus eorundem principum nostrorum ac in eorum animas iuramenta prestitisse eosdemque principes et eorum quemlibet ad omnia et singula capitula in presenti tractatu inita et con- clusa modo et forma quibus per nos concluduntur astrinxisse et obligasse ac per presentes astringimus et obligamus.
Item conventum est, quod dictus sacratissimus Romano- rum rex omnia et singula capitula presentis tractatus vel sal- tem tenorem et effectum eorundem in dignioribus civitatibus et opidis patriarum suarum immediate post tradicionem dicta- rum litterarum confirmatoriarum publicari, notificari ac procla- mari faciet cum effectu.
Et dictus Serenissimus rex Anglie omnia et singula huius- modi capitula presentis tractatus vel saltem tenorem et effectum eorundem immediate post tradicionem dictarum litterarum ut premittitur confirmatoriarum in dignioribus civitatibus et opidis regni sui publicari, notificari ac proclamari faciet cum effectu.
Sequunter tenores commissionum predictorum oratorum et commissariorum serenissimi regis Anglie et sacratissimi regis Romanorum. ^)
In quorum omnium et singulorum premissorum fidem et testimonium nos serenissimi regis Anglie commissarii antedicti sigilla nostra presentibus apposuimus et nomina nostra manibus nostris propriis subscripsimus.
Data apud Andwerpiam vicesimo die mensis Junii anno domini millesimo quingentesimo secundo.
C. Somerset. William Warham.
») VgL p. 5i Anm,
Einleitung. zn
9.
Vertrag ixjoischm Maximilian L und Heinrich VII. über die Behandlung von Rebellen d. d, Antwerpen 1^02. Juni 20. (Or, R. O., Kopie St.-A.) Rat. Maximilians d. d. Augsburg 1^02 Juli 28. (Or. R. O.)^)
Druck: Rymer L c. VI4 178.
Universis et singulis ad quorum noticias presentes littere pervenerint Cornelius de Berghes aiirei velleris miles, dominus temporaüs de Melin et Zevenberghe etc., marescallus illustris- simi principis domini Philippi archiducis Austrie, Henricus de Wittam miles aurei velleris, dominus temporalis de Berssel, gubernator domini Karoli ducis Luxembergensis etc. et Judocus Prant miles, dominus temporalis de Blaesvelt, ambassiatores, pro- curatores, oratores et commissarii in hac parte sacratissimi prin- cipis Maximilian] Romanorum regis semper augusti archiducis Austrie etc. salutem:
Sciatis, quod nos oratores antedicti a prefato rege suffi- cientem commissionem habentes, cuius quidem commissionis tenor inferius inseritur*), cum venerabilibus et egregiis viris, Karolo Somerset^ uno militum ordinis garterii et uno camera- riorum ac capitaneo garde illustrissimi regis Anglie ac magistro Willielmo Warham in episcopum Londoniensem electo, am- bassiatoribus, procuratoribus, oratoribus et commissariis dicti regis Anglie et ab eodem domino rege Anglie sufficientem auc- toritatem et commissionem habentibus, cuius commissionis tenor eciam inferius inseritur»), preter et ultra capitula tractatus ami- ciciarum, confederacionum et mercium intercursus de data pre- sencium cum prefatis oratoribus nomine et auctoritate dicti re- gis Romanorum eciam omnia et singula sequencia capitula ad et per totum tempus vite utriusque principis principum pre- dictorum et per unum annum post obitum principis Ultimi de- cedentis inter eosdem reges et eorum subditos duratura in forma
*) Da das im R. O. befindUche Original dieses Vertrages stark beschädigt ist, musste :{ur Herstellung des Textes gelegentlich neben dein Originale auch die im Wiener Staatsarchive befindliche vidimierte Kopie herange\ogen werden.
») Vgl., Rymer l. c. V/^ ijS.
•') Vgl. Rymer /. c. V/^ 178.
c8 Einleitung.
sequenti convenimus, contraximus et conclusimus ac per pre- sentes convenimus, contrahimus et concludimus.
Inprimis conventum, concordatum et conclusum est, quod dictus rex Romanorum nee per se nee per alios in terras, pa- trias, dominia, districtus et iurisdicciones aut alia loca quecum- que imperii aliquem vel aliquos dicti regis Anglie rebellem, proditorem aut transfugam, rebelles, proditores aut transfugas de crimine lese magestatis suspectum, reputatum seu convictum, suspectos, reputatos seu convictos, cuiuscunque Status, gradus aut condicionis existant, eciam si ducali aut alia dignitate qua- cumque prefulgeant, quovismodo receptabit nee ab aliis recep- tari taeite vel oeeulte eonseneiet, sed palam et expresse cum effectu quantum in eo erit prohibebit, eontradieet et impediet, nee huiusmodi rebelli, proditori sive transfuge, rebellibus, pro- ditoribus aut transfugis infra terras, patrias, dominia, obedien- eias, portus, distrietus, iurisdieeiones aut alia loea imperii nee extra terras, patrias, dominia, obedieneias, portus, distrietus, iurisdieeiones verbo, faeto aut seripto vel alio modo quocum- que eonsilium, auxilium, favorem, subsidium, naves, peeunias, gentes armorum, vietualia aut aliam assisteneiam quameunqne publiee vel oeeulte dabit aut a suis subditis dari aut prestari eonseneiet, sed palam et expresse sie faeientibus eum effeetu melioribus modo, via et forma quibus possit resistet et eos- dem pro viribus impediet; nee idem rex Romanorum alieui re- belli, proditori aut transfuge predieti regis Anglie de crimine lese maiestatis quoquo modo suspeeto, eeiam si dueali aut alia dignitate quaeunque prefulgeant, qui nunc sunt in regnis, terris, patriis, dominus, territoriis, distrietibus, iurisdieeionibus aut ali- quo obedieneiarum loco imperii, nee per se nee suos subditos verbo, faeto aut seripto aut alio modo quocumque eonsilium, auxilium, favorem, subsidium, naves, peeunias, gentes armorum, vietualia aut aliam assisteneiam quameumque publiee vel oeeulte dabit aut a subditis imperii dari aut prestari eonseneiet, sed palam et expresse sie faeientibus eum effeetu melioribus modo, via et forma quibus possit resistet et eosdem pro viribus quan- tum in eo erit impediet.
Item conventum est, quod presentem traetatum ac omnia et singula capitula in eodem contenta prefatus rex Romanorum per litteras suas patentes magno sigillo suo sigillatas et manu sua propria suscriptas et subsignatas infra duos menses datam
Einleitung. cq
presencium proxime et immediate sequentes acceptabit, con- firmabit et ratificabit necnon omnia et singula ad presentem tractatum quoquo modo spectancia faciet, que salvo iureiurando per eum quovismodo imperio prestito facere possit, omnesque et singulos tarn iuris quam facti defectus et presertim si qui sint racione sue commissionis, ita ut si ad presentem tractatum aut ad aliquod in eodem contentum in aliqua sua parte non satis ampla ac sufficiens ea commissi© videatur per suas lit- teras confirmatorias ut premittitur signatas et sigillatas suple- bit beneficioque omnium et singulorum canonum et legum, quos quidem canones et leges pro hie expressis habebit; quibus propter defectum dicte commissionis alicui articulorum presentis tractatus in parte vel in toto derogari possit in dictis suis lit- teris confirmatoriis palam et expresse renunciabit et nos com- missarii eiusdem regis Romanorum nomine eiusdem renuncia- mus per presentes; quas quidem litteras confirmatorias et rati- ficatorias ut premittitur sigillatas et subsignatas prefatus Ro- manorum rex infra dictos duos menses in civitate Londoniensi, commissariis prefati regis Anglie sufficienter in ea parte depu- tatis tradet et deliberabit, aut tradive et deliberari faciet.
Item conventum, concordatum et conclusum est, quod pre- fatus Romanorum rex infra quatuor menses proxime et imme- diate sequentes datam dictarum litterarum confirmatoriarum ut premittitur sigillatarum et subsignatarum et modo et forma predictis traditarum et liberatarum iusiurandum tarn per sancta dei evangelia per eundem corporaliter tacta, quam ad et per sacrosanctum corpus domini nostri Jhesu Cristi per eundem corporaliter visum, in presencia illius vel illorum quem vel quos dictus Anglie rex duxerit deputandum vel deputandos, sine dilacione et excusacione quacumque dabit et prestabit, quod bona fide et sine fraude ac dolo ac sinistra interpretacione quacumque bene, fideliter ac inviolabiliter omnia et singula ca- pitula presentis tractatus ac omnia in eisdem aut eorum aliquo contenta tenebit, observabit et adimplebit et ab aliis teneri, ob- servari et adimpleri faciet ac mandabit, nee aliquod contra ali- quam partem alicuius articuli presentis tractatus publice vel occulte fieri aut attemptari permittet, sed expresse et cum efTectu contradicet et impediet.
Item nos omnes et singuli commissarii dicti regis Roma- norum fatemur per presentes nos et nostrum quemlibet ad
6o Einleitung.
sancta dei evangelia per nos corporaliter tacta nomine eiusdem principis nostri ac in eins animam iuramentum prestitisse eun- demque principem nostrum ad omnia et singula capitula in pre- senti tractatu inita et conclusa modo et forma quibus per nos concluduntur, astrinxisse et obligasse ac per presentes astrin- gimus et obligamus.
Sequuntur tenores commissionum predictorum oratomm et commissariorum sacratissimi regis Romanorum et Serenissimi regis AnglieJ)
In quorum omnium et singulorum premissorum fidem et testimonium nos sacratissimi regis Romanorum commissarii an- tedicti sigilla nostra presentibus apposuimus et nomina nostra manibus nostris propriis subscripsimus.
Data apud Andwerpiam die vicesima mensis Junii anno domini millesimo quingentesimo secundo.
Cor. de Berghes. Bersselle. Jodocus de Prant L. S. L. S. L. S.
Subsidicuvertrag :i'icischen Maximilian I. und Heinrich VII. ä, d. Antwerpen 1^02 Juni 20. (Or. R. O.; Kopie St-A,;) und Empfangsbestätigung Maximilians L über 10000 Pfund Sterling d. d. Augsburg iß02 Juli 28. (Or. R. O,)^)
Dnuk: Ryinrr l. *. V/^ /75/. //. 170-
Cum ad tuicionem ac defensionem cristiane tidei et pre- sertim contra perfidissimam et iniquissimam Turcorum gentem, qui contra cristianos in dies bella movent eorumque domos, predia, villas, dominia igne et ferro iniquissime vastant non- nuUosque cristanos super dei altaria in contemptum cristiane religionis in ecclesiis mactant ac eorumque liberos in cunis ad- huc vagientes dampnantissime gladio transcurrunt, omnes cri- stiani principes manus suas adiutrices apponere teneantur, nemo
-) Für t/ir HrrstcUun^ des Textes dieser Urkumie mi/ssie giciehfalls neben dem stjrk heseliddigfen On)j[injJc des R. O. die vidimierte Kopie des St.-A. herangezogen werden.
Einleitung. 6l
tarnen omnium cristianorum principum ad huiusmodi non solum propulsandas set et ulciscendas iniurias maiori cura ac soUici- tudine quam illustrissimus Anglie rex in dies afficitur, qui cum tanta Turcorum a regno suo distancia in persona Ire prohibeatur, piam, devotam ac animosam et omni laude extoUendam sacra- tissimi Romanorum regis semper augusti, carissimi fratris et consanguinei sui, mentem et diligenciam sepenumero secum considerans, quam ad debellandos cristiane fidei hostes semper habuit et habet, ad tam bonum ac sanctum propositum dicti consanguinei sui debite perficiendum, per eundem eciam con- sanguineum suum tam litteris quam nunciis ad id sepe rogatus et requisitus, de bonis suis summam decem mille librarum ster- lingorum monete Anglicane eidem consanguineo suo contra dictos cristiane fidei hostes disponendarum per presentes con- cessit.
Et nos Karolus Sommerset unus mihtum ordinis garterii et unus camerariorum ac capitaneus garde prefati regis Anglie ac magister Willielmus Warham in episcopum Londoniensem electus, ambassiatores, procuratores, oratores et commissarii dicti regis Anglie nomine eiusdem regis Anglie virtute cuiusdam commissionis per eundem regem Anglie nobis in hac parte facte, cuius tenor inferius inseritur,^) per presentes concedimus et obligamus dictam summam solvere eidem regi Romanorum aut suis sufficienter in hac parte deputato aut deputatis in civi- tate Londoniensi, quando iidem deputatus aut deputati omnes et singulas litteras confirmatorias duarum amiciciarum et mer- cium intercursus, quarum amiciciarum utreque littere date sunt apud Andwerpiam vicesimo die mensis Junii anno domini mil- lesimo quingentesimo secundo et data litterarum mercium inter- cursus est apud Andwerpiam predictam decimo nono die mensis Junii anno supradicto magno sigillo eiusdem regis Romanorum sigillatas et manu eiusdem regis subscriptas et subsignatas, nec- non quando presentes litteras obligatorias per nos dictos Karo- lum et Willielmum sigillatas et manibus nostris subscriptas ac eciam quando litteras recepcionis summe predicte in bona et legali forma factas et conceptas magno sigillo eiusdem sacra- tissimi regis sigillatas propriaque manu eius subscriptas com-
•) Vgl Rymer L c. V/4 775.
6d Einleitung.
missarioque aut commissariis dicti Serenissimi regis Anglie in ea parte sufficienter deputato aut deputatis in dicta civitate Londoniensi secundum formam in hac parte initam et conclu- sam tradet et deliberabit
In quorum omnium et singulorum premissorum testimo- nium nos dicti Karolus et Willielmus sigilla nostra apposuimus et nomina nostra manibus nostris propriis subscripsimus.
Data apud Andwerpiam vicesimo die Junii anno domini millesimo quingentesimo secundo. Sequitur tenor commis- sionis.
K. Somerset. W. Warham.
Maximilianus divina favente clemencia Romanorum rex semper augustus ac Ungharie, Dalmacie, Kroacie etc. rex, archi- dux Austrie, dux Burgundie, Lotharingie, Brabancie, Stirie, Ca- rintie, Carnolie, Limburgie, Lucemburgie et Geldrie, Lantgra- vius Elzacie, princeps Zvevie, comes palatinus in Hapsburg et Honganie comes, i) princeps Burgundie, Hanonie, Flandrie, Thi- rolis, Goricie, Artesie, Hollandie, Zeellandie, Ferretis, Kiburg, Namurci et Zutphanie, marchio sacri Romani imperii in Enns et Bourgauvie, dominus Frisie, marchie*) Slavonice, Mechlinie, Portusnovis,^) Salinarum universis et singulis ad quorum noti- ciam presentes litere pervenerint salutem.
Cum nos auditis immanissimorum Turcorum adversus cri- strianum populum sevissimis crudelitatibus, cruentissimis cedi- bus et miserabilibus captivitatibus ad eorumdem ausus nepha- rios compescendos et orthodoxe fidei illatas iniurias vindicandas cum exercitu potent! insurgere et adversus ipsos turculentissi- mos Turcos personaliter proficisse decreverimus ad facultates nostras oculos convertimus, et quoniam ad tantam belli mo- lem sustinendam, nisi aliorum principum presidiis adiuti esse- mus, ipso facultates nostre non suppetebant, nonnullos reges et principes christianos tum litteris tum nunciis requisivimus, ut
') So im Ol'.; soll wohl hcisscn princeps et comes Burgundie ^ Hanonie etc., der Schreiber dieser Urkunde hat iiach sonst merkwürdige Wendungen und Ausdrücke.
») /l =t Marchine,
■') So im Or. für Portusnaonis.
EÜnleitung. 6^
huic tarn sancto, tarn pio et necessario operi opem, auxilium et subsidium impartirentur atque inter ceteros christianos reges serenissimum et potentissimum principem Henricum Anglie re- gem fratrem et consanguineum nostrum charissimum rogatum habuimus, ut quoniam suum regnum et potencia ab ipsa gente Turconim procul et longe sint constituta, sie quod sibi admo- dum difficiUe esset excercitum terrestrem aut maritimum parare et illuc destinare, hinc saltem nostre expedicioni contra rabidos hostes crucis cristi subsidium aliquod concedere et conferre dignaretur; qui tamquam princeps vere catholicus hiis nephan- dissimis Turcorum crudelitatibus intime compaciens ad nostrum speciale et singulare desiderium, quamvis per nonnullos reges et principes sepius et instanter requisitus fuerit ut huiusmodi subsidium per eorum manus contra ipsos Turcos exponendum eis concederet et donaret, tamen ob illum presipium 0 zelum et amorem, quem ad fidei Christiane tuicionem gerit obque illam sanguinis necessitudinem, mutuam amiciciam, confederacionem et intimum amorem quibus invicem connectimur, ut eo melius et commodius hanc sanctam et necessariam expedicionem con- tra perlidos Turcos per nos sumendam ad debitum effectum deducere possemus, summam decem millium librarum sterlin- gorum in eandem sanctam expedicionem per nos exponendam et convertendam concessit et largitus est. Quam quidem sum- mam et quamlibet eins partem fatemur nos a deputatis prefati regis Anglie integraliter recepisse et de qua per presentes declaramus nobis plenarie esse satisfactum. In cuius rei testi- monium hiis presentibus manu propria subscriptis sigillum nos- trum apponi fecimus. Datum in civitate nostra Augustensi die XXVnP mensis Julii anno domini millessimo quingentesimo secundo, regnorum nostrorum videlicet Romani XVn<>, Ung- harie vero XIII^. Maximilianus.
Per regem
Marmier.
») So im Or.
^^ Einleitung.
11.
Frctmdschaf tsvertrag ^cvtschen Maximilian /., Karl von Bur- gund und Heinrich VIT. d. d. Calais 1^07, De^ 21. (Or. R. O.)^) Rat, Maximilians d. d. Brixen 1508, Februar 22. (Or, R. O. Kopie St,-A,) ; Max und Karl gemeinsam d, d. Mecheln 1508, Mär^ 26. (Or, R. O.)
D nicke: Rymcr l. .. VI4 246 ff. mit Rat.Mjx. unJ Max. und Karls ge- mcinsam. Duitwnt IV/i lojff. mit Rat Max. I, und Karls getiieinsam,
Universis et singulis ad quorum noticiam presentes litere pervenerint nos Jacobus de Luxemburgo, dominus de Fiennes, de Erkingham, de Armentieres, de Zottenghem etc. locumtenens et gubernator comitatuum Flandrie et Arthesii, Johannes do- minus de Berghes etc., milites ordinis aurei velleris, consiliarii et cambellani sacratissimi ac potentissimorum et excellentissi- morum principum Maximiliani divina favente dementia regis Romanorum semper augusti et domini Karoli eadem gracia principis Hispaniarum etc., archiducum Austrie, ducum Burgundie, Brabantie etc., comitum Flandrie etc., Laurentius de Gorrenodo, baro Monthanesii, gubernator patriarum Bressie, Johannes le Sauvaige miles, dominus de Scaubeca, preses consulatus Flan- drie et Philippus Haneton, primus secretarius et audenciarius, oratores, ambassiatores, procuratores, commissarii et nuncii spe- ciales prefatorum dominorum nostrorum regis Romanorum et principis Hispaniarum ad infrascripta per eosdem sufFicienter auctorisati, constituti et deputati salutem in omnium salvatore:
Sciatis, quod nos pro prefatis sacratissimo et serenissimis principibus Romanorum rege et principe Hispaniarum, videlicet pro ipso rege tanquam tutore, gubernatore et administratore corporis et bonorum dicti principis Hispaniarum et pro ipso principe auctoritate, consensu et assensu eiusdem regis tutoris sui eorumque nomine, auctoritate, consensu et assensu quibus
') Da das im R. O. (Box 24 Sr. yoh lixcUcqucr Dipl. Doc) befindliche Original des Vertrages selir stark hesehädigt ist, so dass grössere Partien un- lesbar sind, hat der Herausgeber a/s Grundlage für die Edition dieser Urkunde die im R, O. (H, 24 Nr. 708) befindliche Originalratifikition Maximilians I, d. d, Brixen i^yoS Februar 22 gewählt und ^ur gelegentlichen Hrgän{ung dieser gleichfalls beschädigten Urkunde die im St.-A. befindlihe vidimierte Kopie dieser Ratifikationsurkunde benutzt.
Einleitung. ßc
supra nobis ab eisdem rege et principe per literas suas pa- tentes commissa, quanim tenor inferius describitur, ") cum re- verendo in christo patre illustribus, spectabilibus ac prestantis- simis viris Ricardo Wintoniensi episcopo, custode privati sigilli illustrissimi, excellentissimi et potentissimi principis Henrici dei gratia regis Anglie et Francie et domini Hibemie, Thoma comite Surrey, thesaurario Anglie, Thoma Dockwra, priore sancti Jo- hannis Jherusalemitani in Anglia, Gilberto Talbot, milite ordinis garterii, deputato prefati regis Anglie ville sue Calesii et ma- gistro Nicoiao West legum doctore, prefati regis Anglie con- siliariis et ad infrascripta eiusdem regis oratoribus, commissariis, procuratoribus et deputatis per literas et commissiones suas, quarum tenor etiam inferius describitur^), ad laudem et gloriam omnipotentis dei et tocius Christiane religionis rei publice exal- tacionem ac regnorum, patriarum et subditorum prefatorum regis Anglie et principis Hispaniarum communem utilitatem, pacem et tranquiUitatem convenimus, concordavimiis, contraxi- mus et conclusimus ac per presentes convenimus, concordamus, contrahimus et concludimus omnes et singulos pacis, amicitia- rum, lige et confederationum articulos sequentes:
1. articulus. Inprimis inter nos oratores predictos nomini- bus, auctoritate et consensu quibus supra etc. conventum, con- cordatum et conclusum est, quod inter prefatum regem Anglie et principem Hispaniarum eorumque heredes et successores, regna, patrias, dominia, terras, vassalos et subditos quoscunque presentes et futuros, tam ecclesiasticos quam seculares, cuius- cunque Status, gradus seu conditionis existant etiamsi archi- episcopali, ducali vel quacunque alia dignitate, statu aut gradu prefulgeant, sit bona, sincera, vera, integra, fidelis, perfecta et firma amicicia, unio, liga, confederatio et pax per terram, mare, et aquas dulces ac ubivis locorum futuris temporibus per- petuo duratura.
2. articulus. Item conventum, concordatum et conclusum est inter oratores predictos et prefati oratores regis Anglie pro- miserunt et per presentes promittunt, quod nee idem rex An- glie nee heredes aut successores sui quitquam«) aget, faciet,' trac-
>) VgL Rymer l c. VI4. 24p. «) Vgl. Rymer l. c. VI4. S4p/.
Ötterrdchisch-englische Staattvertrage. Bd. L
66 Eioleitung.
tabit vel attemptabit, agent, facient, tractabunt vel attempta- bunt aut ab aliis agi, fieri, tractari vel attemptari faciet vel fa- cient aut consentiet vel consentient quocumque in loco, sive in terra sive in mari,^) 'portubus vel aquis dulcibus occasione qua- cunque nuUumque prestabit aut prestabunt anxilium, consilium, favorem vel assensum, quod per alium vel per alios quosciin- que aliquid fiat, agatur, tractetur vel attemptetur in iuriuriam, preiudicium aut dampnum dicti principis Hispanianim here- dumve aut successorum suorum, sed quibuscunque sie ut pre- mittitur contra predictum principem Hispanianim heredesve aut successores suos infra regna, patrias, dominia aut terras suas predictas aliquid agentibus, tractantibus vel attemptantibus expresse et cum effectu contradicet et contradicent, renitetur et renitentur, obstabit et obstabunt et impedimentum realiter pre- stabit et prestabunt.
3. articulus. Item conventum, concordatum et conclusum est inter oratores predictos et prefati oratores regis Romanorum et principis Hispaniarum nominibus, auctoritate, consensu et assensu quibus supra promiserunt et per presentes promittunt, quod nee idem princeps Hispaniarum nee heredes aut succes- sores sui quitquam^) aget, faciet, tractabit vel attemptabit, agent, facient, tractabunt vel attemptabunt aut ab aliis agi, fieri, tractari vel attemptari faciet vel facient, aut consentiet vel con- sentient quocunque in loco, sive in terra sive in mari, portubus vel aquis dulcibus occasione quacunque nullumque prestabit aut prestabunt auxilium, consilium, favorem vel assensum, quod per alium vel alios quoscunque aliquid fiat, agatur, tractetur vel attemptetur in iniuriam, preiudicium aut dampnum dicti regis Anglie heredumve aut successorum suorum, sed quibus- cunque sie ut premittitur contra predictum regem Anglie he- redesve aut successores suos infra regna, patrias, dominia aut terras suas predictas aliquid agentibus, tractantibus vel attemp- tantibus expresse et cum effectu contradicet et contradicent, renitetur et renitentur, obstabit et obstabunt et impedimentum realiter prestabit et prestabunt.
4. articulus. Item conventum, concordatum et conclusum est nominibus et auctoritatibus quibus supra et oratores pre- fati regis Anglie promiserunt et per presentes promittunt, quod
^) A = mare.
Einleitung.
^7
»
b
neqae prefatus rex Anglie neque heredes aut successores sui pr^tabit aut prestabunt auxilium, consilium vel favorem hosti- bus vel inimicis prefati principis Hispaniarum heredumve aut successorum suorum eosdem aut eorum aliquem per terrara, mare vel aquas dulces infestare vel invadere volentibus, et si aliquis vel aliqui cuiuscunque Status, gradus aut conditionis fue- rint, sive alligati aut confederati sui sint sive non, regna» patrias, dominia et terras prefati principis Hispaniarum, heredum aut successorum suorum, ,que in presenti possidet aut in futurum de iure possidere debet, per vi am guerre hostiliter invaserint vel aggressi fuerint, aut iniuriam vel dampnum eidem principi Hispaniarum, heredibus, successoribus aut subditis suis infra regna, patrias, terras et dominia sua predicta inferre aut facere voluerint, prefatus rex Anglie bona fide, realiter et cum effectu eosdem principem, heredes et successores suos auxiliis müi- taribus gentium armorum, expensis tarnen ipsius principis His- paniarum, heredum aus successorum suorum, pro tuitione et de- fensione eorumdem quotiens opus fuerit adiuvabit seu adiu- vabunt, quanto citius commode poterit vel poterint, postquam debite ad hoc requisitus fuerit vel fuerint; in quorum auxilio- rum prestatione, quoad numerum attinet armatorum, habenda erit facultatis ratio, ut scilicet prefatus rex Anglie, heredes aut successores sui non ultra teneatur vel teneantur quam tunc commode facere poterit vel poterint, considerata temporis et iocorum oportunitate ac statu rerum suarum. Ac insu per pro defeasione et tuitione persone et Status prefati principis Hispani- arum eiusque heredum et successorum patriarum. terrarum, do- miniorum predictorum contra invasores et hostiles agressores earumdem patriarum et dominiorum qualescunque fuerint pre- fatus rex Anghe, heredes et successores sui sine fraude, dolo, dissimulatione aut colore quocumque erit et erunt de cetero fiituris perpetuis temporibus prefati principis Hispaniarum, here- dum et successorum suorum amicorum amicus et amici et ini- micorum inimicus et inimici sine aliqua exceptione, non obstan- tibus quibuscumque aUiganciis et confederationibus quas habet et habentvel in futurum habere poterit vel poterint cum quibus- cumque regibus, principi bus aut communitatibus, qualescunque Uli iint aut erunt, necnon personam, status, honores, dignitates, causas» res et negocia ipsius Serenissimi principis Hispaniarum sibi ultimo amore, fide et amiciciarum federe coniuncti, quem
5*
68 Einleitung.
loco filii carissimi et dilectissimi reputat, taliter cordi habebit et tractabit,''sicut pientissimum patrem dilectissimi filii honores, Status, dignitates, causas, res et negotia habere, reputare et trac- tare decet et convenit.
5. articulus. Item conventimi, concordatum et conclusum est inter oratores predictos et oratores prefati regis Romano- rum et principis Hispaniarum nominibus, auctoritate, consensu et assensu quibus supra promiserunt et per presentes promit- tunt, quod neque prefatus princeps Hispaijiarum neque heredes aut successores sui prestabit vel prestabunt auxilium, consilium vel favorem hostibus vel inimicis prefati regis Anglie here- dumve aut successorum suorum eosdem aut eorum aliquem per terram, mare vel aquas dulces infestare vel invadere vo- lentibus, et si aliquis vel aliqui cuiuscunque Status, gradus vel conditionis fuerint, sive allegati sive confederati sui sint sive non, regna, patrias, dominia et terras prefati regis Anglie, here- dum et successorum suorum, que in presenti possidet vel in futurum de iure possidere debet, per viam guerre hostiliter in- vaserint *) vel aggressi fuerint aut iniuriam vel dampnum eidem regi Anglie, heredibus, successoribus aut subditis suis infra regna, patrias, terras et dominia sua predicta inferre aut facere voluerint, prefatus princeps Hispaniarum bona fide, realiter et- cum eflfectu eosdem regem Anglie, heredes et successores suos auxiliis militaribus gentium armorum, expensis tamen ipsius regis Anglie, heredum aut successorum suorum pro tuicione et defensione eorumdem quotiens opus fuerit adiuvabit et adiu- vabunt, quanto citius commode poterit vel poterint, postquam debite ad hoc requisitus fuerit vel fuerint. In quorum auxi- liorum prestatione, quoad numerum attinet armatorum. habenda erit facultatis ratio, ut scilicet prefatus princeps Hispaniarum, heredes aut successores sui non ultra teneatur vel teneantur, quam tunc commode facere poterit vel poterint considerata tem- poris et locorum oportunitate ac statu rerum suarum; ac in- super pro defensione et tuitione persone et Status prefati regis Anglie eiusque heredum et successorum regnorum, patriarum, terrarum et dominiorum predictorum contra invasores et ho- stiles aggressores eorumdem regnorum, patriarum et domini- orum qualescunque fuerint, prefatus princeps Hispaniarum he-
*) Durch mehrere Zeilen im Or, eine Lücke»
Einleitung. 69
redes et successores sui sine fraude, dolo et dissimulatione aut colore quocunque erit et erunt de cetero perpetuis futuris temporibus prefati regis Anglie heredum et successorum suo- nim amicorum amicus et amici et inimicorum inimicus et inimid sine aliqua exceptione, non obstantibus quibuscumque alligan- ciis et confederationibus, quas habet aut habent vel in futurum habere poterit vel poterint cum quibuscumque regibus, princi- pibus aut communitatibus, qualescunque Uli sint aut erunt; pre- fatus quoque princeps Hispaniarum personam, Status, honores, dignitates, causas, res et negocia ipsius Serenissimi regis Anglie sibi intimo amore, fide et amiciciarum federe coniuncti, quem loco patris carissimi et dilectissimi habet et reputat, taliter cordi habebit et tractabit, sicut amantissimum filium pientissimi patris honores Status, dignitates, causas, res et negocia habere, repu- tare et tractare decet et convenit.
6. articulus. Item conventum, concordatum et conclusum est inter oratores predictos nominibus, auctoritatibus, consensu et assensu quibus supra et oratores prefati regis Anglie pro- miserunt et per presentes promittunt, quod nee prefatus rex Anglie nee heredes aut successores sui nee subditi sui nee eorum aliquis rebelli seu rebellibus, proditori seu proditoribus, profugo seu profugis ipsius principis Hispaniarum, heredum aut successorum suorum inobedienti subdito vel inobedientibus subditis cuiuscunque gradus, Status aut conditionisjexistat vel existant, ubicunque locorum exstiterit seu exstiterint verbo, facto aut scripto auxilium, consilium vel favorem, victualia, hospicia, stipendia, pecunias, naves, gentes armorum sive aliud quodcunque subsidium ministrabit, dabit, prestabit aut concedet, ministrabunt, dabunt, prestabunt aut concedent sive ab alio vel ab aliis quibuscunque dari aut prestari, ministrari vel concedi permittet aut permittent, sed eundem sive eosdem tanquam pro- prium rebellem sive rebelles, profugum sive profugos, prodi- torem seu proditores tanquam capitalem inimicum sive inimicos ubicunque locorum persequetur et persequentur et ab aliis qui- buscunque sie persequi curabit et efficiet, curabunt et efficient cum effectu.
7. articulus. Item conventum, concordatum et conclusum est inter oratores predictos et oratores prefati regis Romanorum et principis Hispaniarum nominibus, auctoritate, consensu et assensu quibus supra promiserunt et per presentes promittunt.
yo Einleitung.
quod nee prefatus princeps Hispaniarum nee heredes aut suc- cessores sui nee subditi sui nee eonim aliquis rebelli seu re- bellibus, proditori seu proditoribus, profugo seu profugis ipsius regis Anglie, .heredum aut sueeessorum suorum inobedienti subdito vel inobedientibus subditis euiuseunque gradus, Status vel condieionis existat vel existant ubieunque loeorum exstiterit seu exstiterint verbo, faeto aut seripto auxilium, eonsilium vel favorem, vietualia, hospieia, stipendia, peeunias, naves, gentes armorum, sive aliud quodcunque subsidium ministrabit, dabit, prestabit aut eoncedet, ministrabunt, dabunt, prestabunt aut eon- eedent, sive ab alio vel aliis quibuseunque darf vel prestari, ministrari^) aut eoncedi permittet aut permittent, sed eundem sive eosdem tamquam proprium rebellem sive rebelles, pro- fugum seu profugos, proditorem seu proditores, tamquam capi- talem inimieum sive inimicos ubieunque] loeorum persequetur et persequentur et ab aliis quibuseumque sie persequi eurabit et effieiet, eurabunt et effieient eum effeetu.
8. artieulus. Item eonventum, eoneordatum et eonelusum est inter oratores predietos et oratores prefati regis Anglie pro- miserunt et per presentes promittunt, quod nee prefatus rex Anglie nee heredes aut sueeessores sui nee subditi sui, nee quivis alius sub obedientia, distrietu, iurisdietione aut ditione suis nee eorum aliquis rebellem seu rebelles, proditorem seu proditores, profugum seu profugos dieti prineipis Hispaniarum euiuseumque Status, gradus aut eonditionis existat vel existant in sua regna, patrias, dominia, terras, portus, iurisdietiones, obe- dientias aut distrietus quovismodo admittet sive reeipiet, ad- mittent sive reeipient nee ab aliis quibuseumque reeipi vel ad- mitti permittet vel permittent. Et casu quo deineeps huiusmodi rebellem vel rebelles, proditorem seu proditores, profugum vel profugos infra regna, patrias, dominia, terras, portus, obedientias, iurisdietiones aut distrietus dieti regis Anglie esse, latitare aut quoeunque alio modo etiam vi aut easu fortuito existere seu applieare aeeeperit seu quoquomodo intellexerit, seiat aut ali- quo modo suspitionem habuerit, aeeeperint vel quoquomodo intellexerint, sciant aut suspitionem habuerint, tune absque omni fraude, dolo, malo ingenio, dilatione, exeusatione, sinistra ver- borum interpretatione aut dissimulatione quaeumque aut alio
*) Im Or. noch einmal dari.
Einleitung. yi
quovis quesito colore illum seu illos rebellem seu rebelies, proditorem seu proditores, profugum seu profiigos cuiuscunque gradus, Status, conditionis aut dignitatis existat sive existant, statim et immediate et absque dilatione quacumque capiet aut capi faciet, capient aut capi facient realiter et cum effectu eun- demque sive eosdem sie captum sive captos vinculis et carceri- bus eflfectualiter mandabit et committet, mandabunt et commit- tent atque illum sive illos sie tute et secure tenebit et custo- diet, tenebunt et custodient et prefatum principem Hispaniarum heredes et sucessores suos per litteras suas propria manu sub- scriptas et signatas de ea re quam primum potent aut poterint advisare, monere et certiorem facere curabit et curabunt atque illum seu illos sicut prefertur captum sive captos, custoditum sive custoditos, quam primum per litteras dicti principis Hispa- niarum, heredum aut successorum suorum ad hoc requisitus fuerit sive fiierint absque omni dilatione, excusatione, sinistra interpretatione, dolo, fraude, dissimulatione, malo ingenio aut alio quovis quesito colore aut causa usque ad et in terras, patrias et dominia eiusdem principis Hispaniarum per suos subditos aut officiarios salvo et secure conduci faciet et facient realiter et cum eflfectu; ipsumque rebellem seu rebelles, proditorem seu proditores, profugum seu profugos sicut predicitur in regna, terras, patrias et dominia dicti principis Hispaniarum conductum vel conductos commissario vel commissariis eiusdem principis Hispaniarum per litteras suas manu sua subscriptas ad hoc auc- torisatas, videlicet in aliquo loco ad hoc tuto et securo infra predicta regna, patrias, terras et dominia dicti principis Hispa- niarum, heredum vel successorum suorum statim et inconti- nenti et absque omni dilatione, excusatione, sinistra interpre- tatione, dolo, fraude, dissimulatione, malo ingenio aut alio quo- vis quesito colore aut causa et absque aliquo in contrarium facto aut attemptato pure, simpliciter, absolute et absque con- ditione quacumque tradet et deliberabit, tradent et deliberabunt, tradive et deliberari faciet et facient, sumptibus tamen et ex- pensis pro huiusmodi solummodo conducto necessariis et ra- tionabilibus per requirentem vel eins commissarium vel com- missarios tempore traditionis et deliberationis huiusmodi per- sonis que huiusmodi conductum fecerint indilate solvendis.
9. articulus. Item conventum, concordatum et conclusum est inter oratores predictos et oratores prefati regis Romanorum
n2 Einleitung.
et principis Hispaniarum nominibus, auctoritate et assensu quibus supra promiserunt et per presentes promittunt, quod nee prefatus princeps Hispaniarum nee heredes aut sueeessores sni nee subditi sui nee quivis alius sub obedientia, distrietu, iurisdietione aut di- tione suis nee eorum aliquis rebellem seu rebelies, proditorem seu proditores, profugum seu profugos dieti regis Anglie euiuseumque gradus, Status aut eonditionis existat vel existant in sua regna, pa- trias, dominia, terras, portus, iurisdictiones, obedientias aut distrie- tus quovismodo admittet sive recipiet, admittent sive reeipient, nee ab aliis quibuseumque recipi vel admitti permittet seu per- mittent, et casu quo deinceps huiusmodi rebellem vel rebelles, proditorem seu proditores, profugum seu profugos infra regna, patrias, dominia, terras, portus, obedientias, iurisdietiones aut districtus dieti prineipis Hispaniarum esse, latitare aut quoeun- que alio modo etiam vi aut easu fortuito existere seu applieare aeeeperit seu quoquomodo intellexerit, seiat aut aliquo modo suspitionem habuerit, aeceperint vel quoquomodo intellexerint, seiant aut suspitionem habuerint, tune absque omni fraude, dolo, malo ingenio, dilatione, exeusatione, sinistra verborum in- terpretatione aut dissimulatione quacumque aut alio quovis que- sito eolore illum seu illos, rebellem seu rebellos, proditorem seu proditores, profugum vel profugos euiuseunque gradus, Status, eonditionis aut dignitatis existat sive existant statim et immediate et absque quacumque dilatione eapiet aut eapi faeiet, eapient aut eapi faeient realiter et eum effeetu, eundemque sive eosdem sie eaptum sive captos vineulis et eareeribus eflfeetu- aliter mandabit et eommittet, mandabunt et eommittent atque illum sive illos sie tuto et seeure tenebit et eustodiet, tenebunt et eustodient et prefatum regem Anglie, heredes et sueeessores suos per litteras suas propria manu subseriptas et signatas de ea re quam primum poterit aut poterint advisare, monere et eertiorem faeere eurabit et curabunt atque illum sive illos sie ut prefertur eaptum sive eaptos, eustoditum sive eustoditos, quam primum per litteras dieti regis Anglie, heredum aut sue- cessorum suorum ad hoe requisitus fuerit sive fuerint, absque omni dilatione, exeusatione, sinistra interpretatione, dolo, fraude, dissimulatione, malo ingenio aut alio quovis quesito eolore aut eausü usque ad et in terras, patrias et dominia eiusdem regis Anglie per suos subditos aut offieiarios salvo et seeure eonduei faeiet et tacient realiter et eum effeetu ; ipsumque rebellem seu
Einleitung. ^^
rebelies, proditorem vel proditores, profugum vel profagos sicut predicitur in regna, terras, patrias et dominia dicti regis Anglie conductum vel conductos, commissario vel commissariis eiusdem regis Anglie per litteras suas manu sua subsriptas ad hoc auctorisatis videlicet in aliquo loco ad hoc tuto et securo infra predicta regna, terras, patrias et dominia dicti regis Anglie, he- redum aut successorum statim et incontinenti et absque omni dilatione, excusatione, sinistra interpretatione, dolo, fraude, dis- simnlatione, malo ingenio aut alio quovis quesito colore aut causa et absque aliquo in contrarium facto aut attemptato pure, simpliciter, absolute et absque conditione quacumque tradet et deliberabit, tradent et deliberabunt, tradive et deliberari faciet et facient, sumptibus tamen et expensis pro huiusmodi solum- modo conductu necessariis et rationabilibus per requirentem vel eius commissarium vel commissarios tempore traditionis et deliberationis huiusmodi personis que huiusmodi conductum fecerint indilate solvendis.
IG. articulus. Item conventum, concordatum et conclusum est inter oratores predictos et oratores prefati regis Anglie pro- miserunt et per presentes promittunt, quod si dictus princeps Hispaniarum, heredes aut successores sui per litteras suas manu sua propria signatas et subscriptas prefatum regem Anglie, he- redes aut successores suos advisaverit, monuerit sive certiorem fecerit, advisaverint, monuerint sive'certiorem fecerint suum vel suos rebellem vel rebelles, proditorem vel proditores, profu- gum vel profugos infra sua regna, dominia, terras, patrias, por- tus, iurisdictiones, obedientias aut districtus quoquomodo etiam vi, casu fortuito aut alio modo quocumque venire, existere, ma- nere, applicare aut latitare, idem rex Anglie, heredes et suc- cessores sui sie moniti, advisati seu certiorati statim, inconti- nenti et absque omni dilatione, excusatione, sive sinistra inter- pretatione et dissimulatione quacumque, dolo, fraude, malo in- genio aut alio quovis quesito colore iilum seu illos, rebellem sive rebelles, proditorem sive proditores, profugum seu pro- fugos realiter et cum effectu capiet seu capi faciet, capient seu capi facient et eum sive eos et eorum quemlibet sie captum sive captos vinculis et carceribus eflfectualiter mandabit et com- mittet, mandabunt et committent atque in eisdem tuto et secure tenebit et custodiet, tenebunt et custodient atque illum sive illos sie captum vel captos, custoditum vel custoditos, quam
m^ Eicleittmg,
primum per litteras dicti principis Hispaniarüm, heredum aut successorum suomm ad hoc requisittas fuerit sive fuerint, abs- que omni dilatione, excusatiojie, smistra interpretatione, dolo, fraude, dissimulatione, malo ingenio aut alio quovis quesito co- lore et causa usque ad et in regna, terras, patrias et domima eiusdem principis Hispaniarüm per suos subditos aut officiarios salvo et secure conduci faciet et facient realiter et cum effectu ipsumque rebellem sive rebelles, proditorem vel proditores, profugum vel profugos sicut premittitiir in regna, patrias, ter- ras et dominia eiusdem principis Hispaniarüm conductum vel conductos , commissario vel commissariis eiusdem principis Hispanianim per litteras suas manu sua subscriptas ad hoc auc* torisätis, videlicet in aliquo loco ad hoc tuto et securo infra regna predicta, patrias, terras et dominia dicti principis Hispa- niarüm statim, incontinenti et absque omni dilatione, excusa^ tione, sinistra interpretatione, dolo^ fraude, dissimulatione, malo ingenio, aut alio quovis quesito colore aut causa et absque aliquo in contrarium facto vel attemptato pure, simpliciter, ab- solute et absque aHqua conditione vel contradictione quacum- que tradet et deliberabit tradent et deliberabunt, tradive et de- liberari faciet et facient, sumptibus tarnen et expensis pro huius- modi solummodo conductu necessariis et rationabilibus per re- quirentem vel eius commissarium vel commissarios tempore huiusmodi traditionis et deliberationis personis que huiusmodi conductum fecerint indilate solvendis.
II* articulus. Item conventum, concordatum et conclusum est inter oratores predictos et oratores prefatonim regis Ro- manorum et principis Hispanianim nominibiis, auctoritate, con- sensu et assensu quibus supra promiserunt et per presentes promittunt, quod si dictus rex Anglie, heredes aut successores sni per litteras suas manu sua propria signatas et subscriptas prefatum principem Hispaniarüm, heredes aut successores suos advisaverit, monuerit sive certiorem fecerit, advisaverint, mo- nuerint sive certiorem fecerint suum vel suos rebellem sive rebelies, proditorem vel proditores, profiigum vel profiigos in- fra sua regna, dominia, terras, patrias, portus, iurisdictiones, obedientias aut districtus quoquomodo etiam vi, casu fortuito aut alio modo quocumque venire, existere, manere, appücare» aut latitare; idem princeps Hispaniarüm, heredes et successores sui sie moniti, advisati seü certiorati statim, incontinenti et abs^
Einleitung. -yj
que omni dilatione, excusatione, sive sinistra interpretatione et dissimulatione quacumque, dolo, fraude et malo ingenio aut aliquo alio quovis quesito colore iUum seu illos, rebellem seu rebelies, proditorem seu proditores, profugum seu profugos realiter et cum eflfectu capiet seu capi faciet, capient seu capi facient et eum sive eos et eorum quemlibet sie captum sive captos vinculis et carceribus effectualiter mandabit et committet, mandabunt et committent atque in eisdem tute et secure tene- bit et custodiet, tenebunt et custodient atque illum sive illos sie captum vel captos, custoditum vel custoditos, quam primum per litteras dicti regis Anglie, heredum aut successoram suorum ad hoc requisitus fuerit sive fuerint, absque omni dilatione, ex- cusatione, sinistra interpretatione, dolo, fraude, dissimulatione, malo ingenio aut alio quovis quesito colore et causa usque ad et in regna, terras, patrias et dominia eiusdem regis Anglie per suos subditos aut ofQciarios salvo et secure conduci faciet et facient realiter et cum effectu, ipsumque rebellem sive rebelies, proditorem vel proditores, profugum vel profugos sicut pre- mittitur in regna, patrias, terras et dominia eiusdem regis con- ductum vel conductos commissario vel commissariis eiusdem regis Anglie per litteras suas manu sua subscriptas ad hoc auc- torisatis, videlicet in aliquo loco ad hoc tuto et securo infra predicta regna, patrias, terras et dominia dicti regis Anglie sta- tim, incontinenti et absque omni dilatione, excusatione, sinistra interpretatione, dolo, fraude, dissimulatione, malo ingenio aut alio quovis quesito colore aut causa et absque aliqua in con- trarium facto vel attemptato pure, simpliciter, absolute et abs- que aliqua conditione vel contradictione quacumque tradet et deliberabit, tradent et deliberabunt, tradive et deliberari faciet et facient, sumptibus tarnen et expensis pro huiusmodi solum- modo conductu necessariis et rationabilibus per requirentem vel eius commissarium vel commissarios tempore huiusmodi tra- ditionis et deliberationis personis que huiusmodi conductum fecerint indilate solvendis.
12. articulus. Item conventum, concordatum et conclusum est inter oratores predictos et prefati oratores regis Anglie pro- miserunt et per presentes promittunt, quod si de prefatorum regis Anglie et principis Hispaniarum expressis consensu, as- sensu et concordia contra aliquem regem, principem vel prin- cipes aut alias communitates bellum aut guerras simul inferri
^^5 Einleitung.
aut moveri contigerit, prefatus rex Anglie nullum tractatum, pacem, treugam aut aliquod apunctuamentum cum illo vel Ulis aut aliis eorum hominibus contra quem vel quos huiusmodi bellum sive guerra geretur aut inferetur sine expressa prefati principis Hispaniarum scientia, consensu, assensu et voluntate faciet aut fieri consentiet.
13. articulus. Item conventum, concordatum et conclusum est inter oratores predictos et oratores prefati regis Romano- rum et principis Hispaniarum nominibus, auctoritate, consensu et assensu quibus supra promiserunt et per presentes promit- tunt, quod si de prefatorum regis ^ Anglie et principis Hispa- niarum expressis consensu, assensu et concordia contra aliquem regem, principem vel principes aut alias communitates bellum aut guerras simul inferri aut moveri contigerit, prefatus prin- ceps Hispaniarum nullum tractatum, pacem, treugam aut ali- quod apunctuamentum cum illo vel illis aut cmn aliis eorum hominibus contra quem vel quos huiusmodi bellum sive guerra geretur vel inferetur sine expressa prefati regis Anglie scientia, consensu, assensu et voluntate faciet aut fieri consentiet
Quas quidem ligas, confederationes et promissiones pre- dictas et earum quamlibet ac omnia et singula in capitulis su- pradictis contenta prefati oratores dictorum regis Romanorum et principis Hispaniarum pro prefato rege Romanorum pro se et per se ac nomine suo tanquam rege Romanorum ac etiam pro eodem rege et prefato principe Hispaniarum de eiusdem regis Romanorum tutoris et avi sui auctoritate, consensu et assensu eorumque heredibus et successoribus inierunt, tracta- verunt, concordaverunt, concluserunt et acceptaverunt et per presentes ineunt, tractant, concordant, concludunt et acceptant; promittentes per presentes, quod ea omnia et singula idem sa- cratissimus rex Romanorum tanquam rex Romanorum inte- graliter observabit et adimplebit iuxta eorundem formam et tenorem et quod citra festum pasche proxime et immediate futurum post datam presentium et ante contractum sponsalium inter prefatum principem Hispaniarum et serenissimam dominam, dominam Mariam, dicti regis Anglie filiam, charissimam deo duce contrahendorum, suas litteras huius tractatus et omnium et sin- gulorum capitulorum in eodem contentorum ratificatorias, con-
») A = regt.
£inleituiig. ^jn
firmatörias et acceptatorias nomine suo proprio ut rege Ro- manorum manu sua signatas et suo magno sigillo sigillatas presentibus similes prefato regi Anglie eiusve deputato vel de- putatis ad hoc sufficienter auctorisato vel auctorisatis in civitate Londoniensi tradet tradive faciet. Qui quidem*) rex Anglie tunc et ibidem tenebitur alias suas litteras patentes consimiles prefato regi Romanorum eiusve commissario ad hoc sufficienter auctorisato similiter tradere et deliberare, tradive et deliberari facere, et si contingat quod minime creditur quod prefatus rex Romanorum hoc facere neglexerit, remanebunt nichilominus omnia et singula que suprascripta sunt, quantum ad prefatum principem Hispaniarum, heredes et successores suos attinet, firma et stabilia et per eundem principem, heredes, successores et subditos suos iuxta sui formam et tenorem inviolabiliter ob- servabuntur et adimplebuntur.
14. articulus. Item . conventum, concordatum et conclusum est inter oratores predictos nominibus et auctoritatibus quibus supra, quod neque prefatus rex Anglie neque prefatus rex Ro- manorum per huius tractatus ratificationem, acceptationem aut confirmationem aut per aliquid in eodem contentum possit aut debebit recedere a tractatibus pacis, amiciciaiiim , lige et con- federationum inter eosdem reges per eorum commissarios an- tehac initis, contractis et conclusis de data vicesimi diei mensis Junii anno domini millesimo quingentesimo secundo ac per se- paratas litteras patentes prefatorum regum videlicet dicti regis Anglie de data quartidecimi diei mensis Augusti anno domini supradicto et prefati regis Romanorum de data vicesimi octavi diei mensis Julii eodem anno approbatis, ratificatis et confir- matis ac postea per eosdem reges solempniter iuratis, nee eis- dem aut alicui eorumdem tractatuum capitulo quoquomodo con- travenire aut derogare, sed quod iidem tractatus et omnia in eisdem contenta in pleno et perfecto robore suo maneant et effectu, presenti tractatu vel aliquo in eodem contento in aliquo non obstante.
15. articulus. Item conventum, concordatum et conclusum est inter oratores predictos nominibus et auctoritatibus quibus supra, quod neque prefatus rex Anglie neque dictus princeps Hispaniarum per presentem tractatum vel aliquid in eodem con-
*) i4 =8 quidam.
7 8 Einleitung*
tentum possit aut debeat recedere a tractatu pacis, amicicie, lige et confederationis inter prefatum regem Anglie et celebris me- morie Philippum nuper regem Castelle, prefati principis Hispa- niarum patrem, Windesore pro se, heredibus et successoribus suis irdto, concordato et concltiso de data noni diei mensis Februarü anno domini millesimo quinquentesimo quinto, nee eidem aut alicui eiusdem tractatus capitulo quoquomodo con- travenire aut derogare, sed quod idem tractatus in omnibus et per omnia in suo pleno et perfecto robore maneat et effectu, presenti tractatu vel aliquo in eodem contento in aliquo non ' obstante.
i6. articulus. Item conventum, concordatum et conclusum est inter oratores predictos et oratores prefati regis Romano mm et principis Hispaniarum nominibus^ auctoritate, consensu et as- sensu quibus supra promiserunt et per presentes promittunt, quod prefatus princeps Hispaniarum tarn dictum tractatum ami- ciciarum inter prefatum regem Anglie et bone memorie Phi- lippum nuper regem Gast eile patrem suum pro se, heredibus et successoribus suis initum, concordatum et conclusum de data noni diei mensis Februarii anno domini millesimo quingente- simo quinto et omnia et singula capitula in eodem tractatu contenta quam etiam presentem tractatum et omnia et singula capitula in eodem contenta, postquam decimum quartum etatis sue annum attigerlt, per litteras suas patentes in debita et suf- ficienti forma factas manu sua subscriptas et magno sigillo suob sigillatas et harum serlem de verbo ad verbum continentes, quandocunque et quocienscunque per dictum regem Anglie eiusve heredes aut successores per nuncios aut litteras ad hoc requisitus et interpellatus fuerit, confirmabit et ratitlcabit; eas- demque litteras ratificatorias et confirmatorias sie ut prefertur factas dictus princeps Hispaniarum prefato regi Anglie eiusve deputato vel deputatis ad hoc auctorisato vel auctorisatis Infra duos menses dictam requisitionem et interpellationem, requi- sitiones et interpellatiooes' proxime et imraediate sequentes in civitate Londoniensi tradet et 'deliberabit seu tradi et deli- berari faciet idemque rex Anglie consimiles litteras ratificatorias et confirmatorias prefati principis Hispaniarum oratori, deputato vel commissario ad hoc sufficienter auctorisato tunc et ibidem similiter tradere et deliberare tenebitur et obligabitur, prout per presentes tenetur et obligatur.
Einleitung.
w
Item conventum, concordatum et conclusum est inter ora- 'tores predictos nominibus et auctoritatibus quibus supra^ quod tarn prefatus rex Anglie quam dictus princeps Hispaniarum auc- toritate, consensu et assensu dicti regis Romanorum avi et tu- toris sui presentem tractatum ac omnia et singula capitula in eodem contenta per suas litteras patentes in debita et sufficienti forma factas magnis sigülis suis sigillatas et manu sua sub^ scTiptas confinnabit et ratificabit, suplendo omnes et singulos tarn iuris quam facti defectus si qui tales sint ac eüam bene- ficio omnium legum et canonum necnon omnibus et singulis tarn iuris quam facti exceptionibus etiam specialem et expres- sam renuntiationem requirentibus in vim pacti renunciando, quibus etiam omnibus et singulis nos dicti oratores nominibus, auctoritate, consensu et assensu quibus supra expresse et in vim pacti in hiis scriptis renanciamus.
Quas quidem litteras ratificatorias et confirmatorias pre- dictus princeps Hispaniarum citra festum pasche proxirae fu- turum et antequam suus orator sive commissarius pro spon- salibus cum dicta domina Maria contrahendis in Angliam ve- nerit in civitate Londoniensi prefato domino regi Anglie eiusve commissario ad hoc sufficienter deputato tradet et deliberabit aut tradi et dehberari faciet et idem rex Anglie consimiles suas litteras patentes commissario dicti prineipis Hispaniarum ad hoc sufficienter auctorisato tunc et ibidem tradet et deliberabit aut tradi et deliberari faciet, Sequuntur teueres commissionum re- gis Romanorum et prineipis Hispaniarum et regis Anglie, In quorum omnium et singulorum robur et testimonium has pre- sentes litteras manibos nostris subsignavimus et sigillis nostris communivimus,
Datum in opido Calesie vicesimo primo die mensis De- cembris anno domini millesimo quingentesimo septimo* Sic signatis super plicam.
J. de Luxemburg. J. de Berghes. L, de Gorrenodo. J. de Sauvaige. Haneton,
Fueritque in decimo tercio dicti preinserti tractatus articulo inter cetera conventum, tractatumj concordatum et conclusum, quod nos nomine nostro proprio et privato ac sub titulo nostro regis Romanorum predictum tractatum in omnibus et singulis suis articulis, passibus, punctis et capitulis ratiun et gratum ha-
do EÜnleitung.
bebimus illumque acceptabimus et inviolabiliter observabimus et ea causa litteras nostras patentes signo nostro manuali et sigillo nostro communitas prefato serenissimo regi Anglie fratri et consanguineo nostro carissimo eiusve conimissariis vel de- putatis in civitate Londoniensi expediri et deliberari mandabi- mus citra festum pasche proxime futurum, prout latius in dicto tractatu et signanter in predicto decimo tercio illius articulo expresse cavetur. Hinc est, quod nos preinsertum ligarum, fe- derum, amicicie ac perpetue intelligencie tractatum per dictos nostros ac dicti regis Anglie oratores factum et conclusum cum Omnibus et singulis suis passibus, punctis, articulis et capitulis tam in specie quam in genere ratum et gratum habentes con- ventionique ac promissioni dictorum oratorum nostrorum circa premissa factis ut par est satisfacere volentes eundem tractatum ac omnia et singula in eodem contenta pro nobis ac nomine nostro proprio et privato et sub titulo electi Romanorum im- peratöris laudavimus, acceptavimus, confirmavimus, ratificavi- mus et approbavimus laudamusque, ratificamus, acceptamus, confirmamus, emologamus et approbamus ac roboris firmi- tatem perpetuo obtinere volumus et declaramus per presen- tes; promittentes bona fide nostra in verbo cesareo ac sub titulo ^t dignitate nostris omnia et singula in dicto prein- serto ligarum, amicicie ac perpetuarum intelligenciarum tractatu contenta et descripta tam in specie quam in genere rata, grata et firma habere eaque cum omnibus et singulis suis articulis, passibus et punctis singula singulis referendo pro \) nostra parte et in quantum nos attinet, nostra interest et intererit, inviola- biliter et perpetuo observare et nunquam per nos vel alium contraire, dicere, opponere vel venire seu contraire volenti in aliquo consentire clam, palam, tacite vel expresse quovis quesito colore, supplentes omnes et singulos tarn iuris quam facti defectus si qui tales sint ac eciam beneficio omnium legum et canonum; renunciamus etiam in vim pacti omnibus et sin- gulis tam iuris quam facti exceptionibus specialem et expressam renunciationem requirentibus. Declarantes tamen tenore pre- sentium quod per huiusmodi tractatum ut premittitur factum ac modo quo supra per nos acceptatum, approbatum et con- firmatum non intendimus quovismodo recedere a tractatibus
') Nachgetragen»
Einleitung. gl
pacis, amicicianim et confederacionum alias per oratores nostros ad id sufficienter instnictos ac etiam dicti regis Anglie tractatis et conclusis inter nos ex una et prefatum regem Anglie fratrem et consanguineum nostrum carissimum ex alia sub die vicesimo mensis Junii anno domini millesimo quingentesimo secundo ac inde per nos litteris nostris patentibus et separatis sub die vicesimo octavo mensis Julü predicti anni ac etiam per ipsum regem aliis litteris suis patentibus etiam separatim expeditis datis decime quarte diei Augusti ipsius anni quingentesimi se- cundi confirmatis, ratificatis et approbatis indeque per utrum- que nostrum solemniter iuratis neque illis per premissa quovis- modo derogatum iri, quinymo eosdem tractatus hie proxime designatos cum omnibus et singulis clausulis et capituUs in eis contentis in suo robore permanere ac debitum execucionis effec- tum sortiri debere decernimus et declaramus presenti tractatu superius ad longum inserto et confecto aliisque que in contra- rium obici possent non obstantibus.
In quorum premissorum testimonium has nostras litteras patentes manu nostra propria subscriptas et signatas sigillo nostro iussimus communiri. Datum in monasterio nove fun- dationis apud Brixinam ordinis sancti Augustini canonicorum regularium die vicesima secunda mensis Februarii anno domiiv millesimo quingentesimo octavo, regnorum nostrorum Romani vicesimo tercio, Hungarie vero decimo octavo.
Maximilianus. L. S.
12.
Erneuerung des fischen Maximilian L und Heinrich VIL am 20, Juni i $02 geschlossenen Bündnisses durch Heinrich VIH d. d. Westminster 1^09 August 20, fOr. St-A.J
Druck: Ryiner /. c. VII i 5.
Henricus dei gratia rex Anglie et Francie et dominus Hi- bemie universis et singulis ad quorum noticias presentes lit- tere pervenerint salutem.
östcrrdchisch-eiiglische StaatSTcrtrigc Bd. L 6
Stl Einleitung.
Cum quidam tractatus perpetue pacis et amidciarum inter bone memorie dominum Henricum nuper regem Angliö et Francie patrem nostrum charissimum nuperime defiinctum et sacratissimum principem Maximilianum tunc Romanorum regem nunc vero imperatorem electum fratrem et consanguineum nos- trum per oratores suos hincinde sufficienter auctorizatos in Ant- verpiä vicesimo die mensis Junii anno domini miJlesimo quin- gentesimo secundo initus, factus et conclusus fuerit ac postea per eodem reges per suas separatas et distinctas litteras patentes magnis sigillis suis sigillatas et suis manibus subscriptas con- firmatus, approbatus et ratificatus, cuius quidem tractatus tenor sequitur et est talis:
Insertio tractatus et ratificationis regis Anglie.
Nos igitur omnia et singula predicti tractatus capitula per oratores predictos ut premittitur inita, concordata, gesta et con- clusa, rata, grata et firma habentes, ea omtiia et singula in eö- dem tractatu contenta, inserta et specificata laudamus, ratifica- mus, confirmamus, approbamus et corroboramus nee non cum prefato sacratissimo rege Romanonmi fratre nostro cbarissimo de novo tenore presencium specifice expresseque inimus, con- trahimus et concludimus ac perpetui roboris firmitatem obtinere volumus et declaramus; promittentes bona fide et verbo regio nos omnes et singulos preinserti tractatus articulos firmiter teuere, effectualiter adimplere et inviolabiliter observare necnon a subditis nostris teneri et observari facere. In cuius rei testi- monium has litteras nostras fieri fecimus patentes teste me ipso apud Westminster vicesimo die Augusti anno domini mil- lessimo quingentesimo nono et anno regni nostri primo.
Porter.
jginieitung. ^j
13.
Bündnis jw/schen Maximilian L, Heinrich VIIL, Leo X, und Ferdinand dem Katholischen gegen Ludwig XIL von Frank- reich d. d, Mecheln i$ij April $; nach dem im R.O, (Excheqtier, Dipl Doc. Box 2$ Nr. 741J befindlichen Or, der Ausfertigung durch Margaretha, der Bevollmächtigten Maximilians /J) Rat Heinrichs VIIL d. d. i$ij Mai ij, (Or. R. O.J
Dru.ke: Ryiner l, c. VI/i 41 f.
Dumont L c. lV\i 173 ff. Vgl. Breuer l. c. Nr. ^8^9—^861..
Nos Margareta dei gracia archiducissa Austrie, ducissa et comitissa Burgundie, vidua relicta Sabaudie etc., filia ac man- dataria et procuratrix sacratissimi et invictissimi domini Maxi- miliani divina favente clemencia Romanorum electi imperatoris semper augusti, Germanie, Hungarie, Dalmacie et Croatie etc. regis, archiducis Austrie, ducis Burgundie etc., domini et geni- toris nostri metuendissimi per eum rite et legiptime ordinata, constituta et deputata, vigore et auctoritate commissionis per suam M*«™ nobis date et concesse, cuius tenor hie inferius de verbo ad verbum inseritur et scribitur, universis et singulis ad quorum noticiam presentes pervenerint notum facimus et mani- festum :
Cum iure divino, naturali et humano sit institutum filios debere parentes honorare eisque obedire, admonite requisiteque fuerimus a predicto sacratissimo domino imperatore domino et patre nostro colendissimo suscipere labores et onus nomine sue sacratissime W^^ communicandi , tractandi et concludendi unam bonam, sinceram, strictam et indissolubilem ligam, con- federacionem, fedus et amicitiam cum sanctissimo domino nostro
*) Die Originalausfertigung Margaretha's, nach der wir diesen Vertrag dru ken, ist stark beschädigt und enthält einige kleine Lücken, doch war es mög- lich die Schrift {u entziffern und die Lücken auszufüllen. Die von Luis Carro^ unter{eHchnete spanische Originalausfertigung, die sich gleichfalls (Nr. 744 Ex- chequer Dip. Doc.) im R. O. vorfindet, weicht in einigen Stücken von jener Mar- garetha's ab. Im R. O. Nr, 74^ befindet sich die im Namen Ferdinands durch Carro\ überreichte Ratifikation dieses Vertrages d. d. London i^ij April 2^ und Nr. 746 die Bestätigung Maximilians d. d. Aire i^iß Sept. 4 über 1 00000 Goldkronen, die ihm von Heinrich VIIL gemäss der geschlossenen Konvention ausbezahlt wurden» Vgl. für die Oberlieferung dieser Urkunden Brewer l. c. Nr. ß64p, ßSßp—ßSöß.
84 £inleitung.
Leone pontifice maximo serenissimisque et potentissimis prin- cipibus dominis Henrico dei gracia Anglie rege domino et con- sangineo nostro honorifico ac Ferdinande rege catholico Arago- num utriusque Sicilie etc., de Jherusalem domino et socero nostro honorifico tarn nomine suo quam serenissime domine Johanne regine Castelle, Legionis et Granati, cuius persone et bonorum curam et administracionem legiptime gerit, seu eorum oratore vel oratoribus sufficienti mandato munitis vel munito, cuius confederacionis gracia sancta sedes appostolica ab indebitis op- pressionibus relevetur supranominatique principes, que sibi iure competunt et spectant et ab aliis indebite occupantur, recuperent et consequantur in perpetuaque et indissolubili amicitia, imione et federis nexu commescant et signanter cum ipsius serenissimi Anglie regis oratoribus parte sua apud nos hac de causa exi- stentibus et transmissis, videlicet cum nobilibus, reverendo, ma- gnifficis et generosis viris domino Edoardo Ponynghes equite au- rato ordinis garterii, Johanne Yong vicecancellario Anglie, Thoma Bolayn et Richardo Wingfilde militibus amplum et sufficiens mandatum ad hoc habentibus; cumque ad dictam confedera- cionem conciudendum destinaverit ad nos sua M«^ literas suas patentes commissionis procuratorii et mandati specialis sua manu signatas sub sigillo sigillatas et in debita et sufficiente forma expeditas hie inferius ut prefertur insertas, nos igitur man- dataria et procuratrix cupientes ut par est M** sue morem gerere et iUi pro posse obedire pro eodem sacratissimo im- peratore doftiino et patre nostro, cui nullum nostrum obsequium et offitium negare possumus vel volumus, eiusque nomine, auc- toritate et mandato virtute nostre commissionis predicte cum supranominatis dominis oratoribus prefati serenissimi domini et consanguinei nostri sufficienter autorizatis, quam etiam cum sanctissimo domino nostro papa et serenissimo et cathohco rege sive eius deputatis aut deputandis tarn nomine suo quam dicte domine regine filie sue ad laudem et gloriam omnipotentis dei et tocius Christiane rehgionis tiansquilitatem et pacem com- municavimus, tractavimus et conclusimus, tractamus, commimi- camus et concludimus omnes et singulos articulos sequentes.
Inprimis inter nos mandatariam et procuratricem predictam et oratores predictos nominibus et auctoritatibus quibus supra tractatum, communicatum et conclusum est, quod omnes et sin- guli tractatus amiciciarum, confederäcionum sive intercursus
Einleitung. • 85
mercium antehac inter partes predictas per se, progenitores aut antecessores, oratores vel commissarios suos respective sub quibuscunque verborum formis inhiti, concordati et conclusi, quibus non est expresse derogatum ac quos pro hie insertis haben volumus, in omni suo robore permaneant et firmitate; ita quod per presentem tractatum aut aliqua capitula in eodem contenta non censeatur aut intelligalur quovismodo eisdem tractatibus aut eorum alicui derogatum.
Item tractatum est, communicatum et conclusum, quod inter confederatos predictos eorundemque heredes et sucxessores, regna, patrias, terras, dominia, vassallos, subdictos, alligatos et confederatos suos quoscunque presentes et futuros, tam eccle- siasticos quam seculares, cuiuscunque gradus, conditionis aut preheminencie existant, etiam si archiepiscopali, ducali aut qua- cunque alia dignitate, statu aut gradu prefulgeant, aut presenti lige non se opponentes aut contravenientes, sit perpetua, bona, pura, sincera, vera, integra, fidelis, perfecta et firma amicitia, unio, liga, confederacio et pax per terram, mare et aquas dulces ac ubique locorum futuris temporibus perpetuo duratura erunt- que hiidem confederati et eorum quilibet pro deffensionibus ac thuicionibus sancte Romane ecclesie ac personarum et statuum suorum eorundemque heredum et successorum necnon imperii, regnorum, patriarum et dominiorum iam per ipsos aut eorum aliquem possessorum aut postea iure belli vel quovis alio modo recuperandorum aut possidendorum contra prefatum Ludovicum Francorum regem communem eorum hostem eiusque heredes et successores ac alios eiusdem Ludovici eiusve heredum aut successorum fautores et adherentes quoscunque sine fraude, dolo aut dissimulacione vel colore quocumque de cetero fu- turis perpetuis temporibus non solum sibi invicem amici sed etiam amicorum amici et inimicorum inimici sine excepcione quacumque; dabuntque hiidem confederati sibi hincinde contra prefatum Ludovicum Francorum regem communem eorum ho- stem eiusque heredes et successores, quociens et quando per aliquem confederatorum invasum, offensum sive hostiliter ag- gressum requisitus aut requisiti fuerint, sumptibus et expensis requirentis^) mutuum auxilium et succiu-sum bona fide sine dilatione quacumque, non obstantibus quibuscunque alliganciis
») i4 = es.
8o Einleitung.
et confederacionibus, quas confederati predicti vel eorum aliquis habent vel habet aut in futurum habere potent vel poterant cum quocumque vel quibuscunque regibus, principibus aut co- munitatibus, qualescumque Uli sint aut enint, quibus expresse derogatum non censeatur, salvis et exceptis ligis et confe- deracionibus inhitis et factis cum serenissimo rege Aragonie comuni eorum amico si que sint, quibus in nullo derogatum censeatur.
Item quoniam prefatus Ludovicus Francorum rex com- munis hostis diu detinuit ac in presenti per vim et violenciam contra ius et phas detinet et usurpat nonnuUa regna, ducatus, principatus, dominia, patrias, terras et civitates ac oppida con- federatis predictis respective spectancia; pro igitur recupera- tione omnium et singulorum premissorum sie ut premittitur iniuste occupatorum tractatum, communicatum et conclusum est, quod confederati predicti omnes et singuli infra triginta dies a data presentis tractatus immediate computandos per publica edicta et proclamaciones palam declarabunt et eorum quilibet de- clarabit se inimicum et hostem dicto Ludovico Francorum regi et infra duos menses datam conclusionis huius tractatus proxime se- quentes bellum invasivum contra eundem sumptibus et expensis suis per se ipsos aut capitaneum vel capitaneos sufficientem vel sufficientes, seu exercitus ducem vel duces, realiter et cum effectu facient et quilibet eorum faciet; videlicet sanctissimus dominus noster papa in provincia Provincie vel in Delphinatu aut alüs ter- ris et dominus regi Gallorum subdictis et subiectis extra Ita- liam ; C^ M*« in regno Francie vel patriis parentibus et obedienti- bus regi Gallorum extra Italiam; rexAnglie in Aquitania, Picardia sive Normania vel in alüs terris et dominus regi Gallorum sub- iectis, et rex Aragonum in patria de Bearne, Langedoke^) et Aqui- tania vel aliis terris et dominus regi Gallorum subdictis et sub- iectis extra Italiam, ubi hiidem confederati omnes et singuli communi hosti maxime nocere et officere poterunt; enintque exercitus dictorum confederatorum, qui ad huiusmodi bellum invasivum obligantur, potentes et bene instructi tam in peditatu quam equitatu, artillieria et aliis instrumentis bellicis in ea parte neccessariis et requisitis, sie quod singuli eorundem exercituum communes hostes invadere, contra eosdem castra metari, civi-
*) Hier eine Lücke im Or,
Einleitung. 87
tates et oppida obsidere ac potenciis et maliciis eorundem re- sistere et obviare ac eosdem cum eflfectu expugnare valeant
Nee ab huiusmodi bello sie ut premittitur incepto vel in- cipiendo dicti confederati aut eorum alter desistet aut desistent seu pacem, treugam vel belli inducias cum ipso communi hoste aut cum aliquibus aliis, qui se presenti confederacioni velint opponere, directe vel indirecte tractabunt, capient aut conclu- dent absque noticia, consensu et expresso assensu aliorum om- nium et singulorum confederatorum.
Item tractatimi est, communicatum et conclusum, quod nullus confederatorum predictorum permittet aliquos ex subdictis suis dicto regiLudovico, heredibus vel successoribus suis in bellis ser- vire ac stipendia ab eodem recipere, sed ipsi omnes et singuli per edictum expressum et solempne palam interdicent, prohibebunt et precipient tempore publicacionis presentis tractatus, ne aliqui subdictorum suorum sub pena capitis et confiscacionis omhium bonorum taliter faciant; quod si huiusmodi preceptis contra- venerint ipsa pena absque venia mulctentur; licebit tamen Om- nibus et singulis confederatis hincinde habere subdictos suorum confederatorum in suis stipendiis ad inserviendum eis in suis bel- lis, principe cuius subdicti fuerint expresse non contradicente.
Item tractatum est, communicatum et conclusum, quod im- perator, si iam non revocaverit, revocabit illam auctoritatem suam cardinalibus scismaticis pro eorum consiliabolo antehac concessam et tributam immediate post huius tractatus publi- cacionem; quam revocacionem infra mensem proxime et im- mediate ex tunc sequentem per suas literas patentes auctentice iactas eisdem cardinalibus intimabit ac ea bmnia et singula vi- gore et potestate dicte auctoritatis sue per eos facta et fienda ex nunc prout ex tunc cassa et irrita reputabit et habebit.
Item tractatum est, communicatum et conclusum, quod sanctissimus dominus noster papa teneatur et debeat contra quoscumque quavis auctoritate vel dignitate ecclesiastica vel mundana etiam regia fulgentes et preditos huiusmodi lige et federi se opponentes eisque aut eorum alicui auxilium, con- siliimi et favorem prestantes tam in Ytalia quam extra cen- suras et penas ecclesiasticas fulminare et publicare, prout opus fuerit ac quociens et quando per confederatos predictos aut eorumi aliquem vel per eorundem commissarium vel commis- sarios requisitus fuerit
88 Finleltung.
Item inter nos mandatariam et procuratricem ^c oratores
predictos tractatum, communicatum et conclusum est, quod ad maximos sumptus neccessario subeundos per C^® M^^ pro adimplemento et executione rerum supradictarum et hello pre* dicto contra dictum Ludovicum Francorum regem gerendo, in- ferendo et continuando, Serenissimus rex Anglie et Francie da- bit et numerabit vel per commissarium suum aut commissarios SUDS sufficienter in ea parte auctorizatum vel auctorizatos dari vel numerari faciet imperatori vel domine archiducisse eorumve aut eius legipttme deputato vel deputatis centurh milia corona- rum auri in coronis aureis vel in auro equivalenti terminis, modis, locis et forma sequentibus; videlicet dictus rex Anglie et Francie solvet, dabit, traddet vel per commissarium suum aut commissarios suos solvi, dari aut traddi faciet in oppido de Gravur elinghe in comitatu Flandrie prefato imperatori vel dicte domine archiducisse eorumve vel eius procuratori vel procura- toribus recipiendi et quictancias faciendi in bona et sufficienti forma dicto serenissimo regi Anglie et Francie eiusve commis- sario vel commissarijs plenam potestatem habenti vel habenti- bus triginta quinque milia coronarum auri intra mensem, post- quam dictus imperator declaraverit se bestem et inimicum pre- dicto regi Gallorum; deinde alia triginta quinque milia corona- rum auri, cum dictus imperator per se vel idoneum aut suf- ficientem capitaneum vel ydoneos aut sufficientes capitaneos predicto Ludovico Francorum regi bellum realiter geret et ac- tualiter inferet aut inferri faciet cum continuactone eiusdem iuxta vim, formam et effectum cuiusdam articuli superinde in hoc tractatu supra inserti; postremo triginta milia coronarum auri in loco prenominato persone vel personis predictis intra tres menses dictam belli incohationem et eiusdem continuacionem proxime et immediate sequentes.
Item tractatum est, communicatum et conclusum» quod per presentem tractatum C*^ M*"* non intendit aliquo modo de- rogare tractatibus pacis cum quibuscunque regibus vel prin- cipihus inhitis vel confirmatis per suam M^"^ tanquam tutorem et maniburnum serenissimi principis Caroli sui nepotis et filii carissimi et suarum patriarum et dominiorum nee sub specie et pretextu dicte confederationis in presenti inhite, tractate et concluse declarare dictum serenissimura principem et patrias suas quoquo modo ad bellum contra dictum regem Ludovicum;
Einleitung. 89
quynimo in dicta tutoria qualitate vult et intelligit pacem cum quibuscunque regibus et principibus servare et observari facere per prefatum principem, suas patrias et subdictos.
Item tractatum est, communicatum et conclusum, quod om- nes et singuli confederati predicti et eorum quilibet presentem tractatum ac omnia et singula capitula in eodem contenta infra terminos subscriptos, videlicet sanctissimus dominus noster et catholicus rex Aragonum tam pro se ipso quam pro regina Ca- stelle, cuius persone ac bonorum curam et administracionem gerit, infra duos menses datam presencium proxime et imme- diate sequentes, sacratissima M*" imperalis suo nomine et Se- renissimus rex Anglie infra imum mensem datam huiusmodi et sequentem per suas et cuiuslibet eorum literas patentes debite confectas magnisque suis sigillis sigillatas et manibus subscriptas acceptabunt, confirmabunt et ratifficabunt et eorum quilibet ac- ceptabit ratifficabit et confirmabit; renunciantes et renuncians specialiter et expresse ac in vim pacti excepcioni dicenti actum, factum aut gestum nominibus aliorum vel alterius nomine esse nuUum vel minus vallidum pretextu generalis vel specialis mandati, quod ad taliter acti, facti et gesti meliorem firmitatem, perfectius robur et validiorem efficatiam precedere debuit ac etiam omnibus aliis tam iuris quam facti excepcionibus et ex- ceptionum generibus, appellacionibus , provocacionibus, privil- legiis, beneffitiis et deffensionibus quibuscunque, que et quas pro hie insertis haberi volumus, per que aliquid dici, allegari auf obici potest contra presentem tractatum vel contenta in eodem, quo mediante a dicto tractatu vel articulis in eodem insertis recedi potest directe vel indirecte quovis quesito colore; supplentes etiam omnes et singulos tam iuris quam facti def- fectus maxime auctoritatis, commissionis vel commissionum om- nium confederatorum predictorum vel aliquorum aut alicuius eorundem vel ob inhabilitatem personarum vel persone, quibus vel cui auctoritas commissa est vel si quicquam aliud ad vali- ditatem premissorum hie defuerit aut aliquid sit insertum in commissione vel commissionibus confederatorum predictorum, quod substanciam et effectum presentis tractatus vel alicuius articuli eiusdem impediret, extenuaret, diminueret, extingueret vel eundem abrogaret, id per suas confirmatorias literas signa- tas et sigillatas mero motu et ex suis certis scienciis supple-
qo Einleitung.
bunt et quilibet eorum supplebit, ut perinde finnitatem habeat atque si omnia soUempniter, rite et recte facta essent, et quod ipsi et eorum quilibet ea omnia et singula, quathenus eos aut eorum aliquem tangunt aut tangere poterunt, pro parte sua realiter et cum effectu, bene et fideliter observabit, faciet, adimplebit et exequetur non solum per ipsas literas con- firmatorias bona fide et in verbo pontificio, imperiali et regio promittet, verum etiam in presencia oratoris vel oratorum su- orum vel eorum alicuius tunc in eorum curia existentis vel existencium ac coram notariis et testibus per dictos oratores ad hoc specialiter vocatis publice et sollempniter aliquo die festivo intra missarum sollempnia super sacrosancta dei evan- gelia et canonem misse per eos et eorum quemlibet corporaliter tactos iurabit ipsasque literas confirmatorias una cum instru- mento publico super prefato iuramento per dictos notarios de- bite confecto tam dicti oratores quam dicti confederati ipsis oratoribus tunc et ibidem vicisim^) dabunt et traddent et qui- libet eorum dabit et traddet; proviso semper quod si dicti sanctissimus dominus noster et rex Aragonum aut eorum alter intra terminum supra specifficatum presentem tractatum et sin- gula capitula in eo contenta et inserta pro se vel suum ora- torem, commissarium aut procuratorem vel procuratores suos in ea parte auctoritate sufficienti fulcitum vel fulcitos non ac- ceptaverint, ratifficaverint, confirmaverint aut acceptaverit, ra- tifficaverit et confirmaverit , nichillominus tamen inter C**°» j^jtem et dictum regem Anglie, heredes et successores suos hinc- inde valebit et in vigore, robore ac firmitate suis perpetuo permanebit
Item auctoritatibus quibus supra communicatimi et trac- tatum et conclusum est, quod in presenti tractatu comprehen- dantur et includantur omnes et singuli amici, confederati et alli- gati parcium predictarum subsequenter nominati; videlicet pro parte sanctissimi domini nostri et catholici regis Aragonum ac regine Castelle, cuius persone ac bonorum idem catholicus rex curam et administracionem gerit, reges, principes, comunitates et respublice, quos et quas denominabunt aut quis eorum de- nominabit infra tempus duorum mensium a data huius federis numerandorum et pro parte sacratissimi imperatoris Serenissimi
Einleitung. ^X^
et potentissimi reges Ladislaus Hungarie rex et reges Portu- galie, Scotie, Datie, Polonie, principes electores sacri Romani imperii, duces Clevensis, Julliacensis et episcopus Traiectensis ; pro parte vero serenissimi regis Anglie et Francie reges Hun- garie, Polonie, Scotorum, Datie ac communitas Hanse teu- tonice.
Et nichillominus relinquitur et remanet locus aliis regi- bus, ducibus, principibus et coraunitatibus quibuscunque ad eflfectum premissorum hanc ligam et fedus ingredi volen- tibus. Sequuntur tenores commissionum^).
Acta fuerunt omnia suprascripta dataque et conclusa in op- pido Mechliniensi et domo habitacionis nostre die quinta mensis Aprilis anno domini millesimo quingentesimo decimo tercio post pasqua, presentibus ad ea nobilibus ac magnifficis et strenuis viris domino Johanne domino de Berghes milite aurei velleris, Lauren- cio de Gorrenodo barone Montanesii, Gerbaxii et de Mamay gu- bematore Breissie, D. Gerardo de Pleyne milite, domino Rup- pis preside privati consilii serenissimi principis Castelle ac Thoma Spinelli dicti serenissimi Anglie regis solicitatore in curia nostra commorante testibus ad premissa per nos ac pre- fatos dominos oratores specialiter vocatis et rogatis.
In quorum testimonium has manu nostra signatas feci- mus sigilli nostri appensione communiri.
Datas anno, die et loco premissis.
Marguerite. L. S.
«) Vgl. Rymer VI/j. ^7.
ff 2 Einleitung.
u.
Vertrag ^(wischen Maximilian I. und Heinrich VIIL über den Kampf gegen Frankreich und über die Heirat Karls von Spanien mit Maria von England, d, d. Lille i$ij Okt. i6; nach der im /?. O. (Exchequer Dipl Doc.) aufbewahrten Original^ erklärung Margarethas, der Bevollmächtigten Maximilians L Rat Heinrichs VHL d, d, Greenich i^iß Nov, 6, (Or, R. O.J Rat Maximilians I. d. d. Augsburg ij;ij Nov. 75. (Or. R. O.)
Druck: Rymer L c. VIli 5/.')
Nos Margareta dei gracia archiducissa Austrie, ducissa et comitissa Burgundie, vidua relicta Sabaudie etc., filia sacratissimi et invictissimi principis domini Maximiliani divina favente cle- mencia Romanorum electi imperatoris semper augusti, Ger- manie, Hungarie, Dalmatie et Croacie etc. regis, archiducis Au- strie, ducis Burgundie etc. universis et singulis ad quorum no- ticiam presentes litere pervenerint salutem.
Cum in quodam articulo cuiusdam tractatus*) initi et con- clusi in oppido Meccliniensi quinta die mensis Aprilis anno do- mini millesimo quingentesimo tercio decimo post pascha inter nos procuratricem et mandatariam dicti imperatoris patris nostri et oratores, procuratores, commissarios et deputatos serenissimi et potentissimi principis Henrici regis Anglie et Francie inter cetera contineatur, quod confederati omnes et singuli in dicto tractatu comprehensi per publica edicta et proclamationes pa- lam declarabunt et eorum quilibet declarabit se inimicum et hostem Ludovico Francorum regi et infra certum tempus in dicto articulo comprehensum bellum invasivum contra eundem Ludovicum sumptibus et expensis suis per se ipsos aut capi- taneum vel capitaneos sufficientem vel sufficientes, seu exer- cituum ducem vel duces, realiter et cum effectu facient et qui- libet eorum faciet respective in locis in dicto articulo compre- hensis nee ab huiusmodi bellen sie ut premittitur incepto vel incipiendo dicti confederati seu eorum aliquis desistet vel desi-
>) Der Druck bei Rymer s. d. i^. Okt. stimmt ni ht mit dem Wortlaut des obigen Vertrages überein. Vgl, für die Überlieferung dieses und des Ver- trages vom 17. Okt. Brewer l. c, I Nr. ^=i<>S — ./s//.
») i4 = tratatus.
£inleitung. ^^
Stent, seu pacem, treugam vel inducias cum dicto Ludovico com- muni hoste aut cum aliquibus aliis, qui se dicte confederationi velint opponere, directe vel indirecte tractabunt^ capient vel concludent absque noticia, consensu et expresso assensu aliorum omnium et singulorum confederatorutn, prout in dicto articulo plenius continetur, ac prefatus sacratissimus Romanorum im- perator bellum invasivum in ducatu Burgundie cum magno equi- tum et peditum numero et omni genere armorum et artillerie incohaverit et per aliquos menses continuaverit dictoque regi Anglie et Francie consilio, directione et proprio suo corpore omnem opem, auxilium et favorem prestiterit eo tempore, quo equitatus omnis Ludovici Francorum regis fusus fugatusque fuit et pariformiter dum Morinum et Tomacium obsidione cinge- rentur; nichilominus nos prefata Margareta dicti imperatoris filia nomine eiusdem agens et eins negocia gerens cum predicto Henrico Francie et Anglie rege christianissimo ex certis urgen- tibus causis, et precipue quia iam tempus hiemale hello gerendo minus aptum instat et milites in hieme a castris in hibema de- duci necesse erit, mutuo consensu et assensu convenimus et conclusimus, quod dictus Francie et Anglie rex dimisso suffi- cienti militum presidio cum capitaneo et thesaurario in dicta civi- tate Tornacensi, territorio et baillinatu eiusdem ad ea guber- nanda, tuenda et deffendenda contra dictum Gallorum regem et eins potentiam reliquum omnem exercitum tam equitum quam peditum libere dimittere et in Angliam reducere et in persona sua redire de consensu et expresso assensu dicti im- peratoris, quandocunque illi libuerit seu placitum fuerit, possit et valeat
Item conventum, concordatum et conclusum est inter nos et dictum christianissimum Francie et Anglie regem, quod Cea ^tas ^ac duraute hieme pro tuitione patriarum et do- miniorum Serenissimi Castelle principis et assistencia illorum, qui ex parte dicti regis Francie et Anglie sunt rehcti ad pre- sidium Tornacensis civitatis, et si et in quantum commode fieri potent pro hello gerendo dicto tempore hiemah contra et ad- versus dictum Ludovicum Francorum regem 'stipendiabit et con- tinue in armis habebit quatuor milia equitum et sex milia pe- ditum in Arthesia, Hanonia et locis vicinis et adiacentibus.
Conventumque, concordatum et conclusum est, quod dic- tus Francie et Anglie rex in sublevamen impensarum et stipen-
^^ Anleitung.
diorum dictorum quatuor milium equitum et sex milium peditum per C®*™ M*«"* fiendorum et solvendonim persolvi faciet sum- mam ducentarum milium coronarum aurearum in terminis se- quentibus; videlicet in fine cuiuslibet mensium Novembris, De- cembris, Januarii, Februarii, Martii et Aprilis proxime futuronim triginta milia dictarum coronarum et per totum mensem Maii vi- ginti milia, ita tamen quod dicte summe in quolibet dictorum ter- minorum per commissarios prefati regis persolventur capitaneis et certo numero dictorum equitum et peditum iuxta ordina- tionem seu statum desuper conficienda per C*^ M^" vel nos prefatam dominam Margaretam, postquam dicti equites et pe- dites debite fuerint coram quatuor commissariis ad hoc per Ceam }^i»m et locumtenentem prefati regis Francie et Anglie civi- tatis Tornacensis monstrati et numerus eorum fuerit per com- missarios predictos approbatus.
Item conventum, concordatum et conclusum est, quod citra primum diem mensis Junii proxime futuri dictus christianissi- mus Francie et Anglie rex in Aquitania, Picardia sive Norman- dia vel in aliis terris seu dominus regi Gallorum subiectis ac